۸
فراخوان نکوداشت سردار مریم بختیاری به مناسبت روز زن ؛ 25
حماسه بی بی مریم و جایگاه زن در موسیقی و روابط درونی جامعه بختیاری
دوشنبه ۱ ارديبهشت ۱۳۹۳ ساعت ۲۳:۳۷
عکس: کوروش اسدپور در حال دریافت تندیس و لوح سپاس خانه موسیقی ایران از دست استاد شجریان، سال 1392
عکس: کوروش اسدپور در حال دریافت تندیس و لوح سپاس خانه موسیقی ایران از دست استاد شجریان، سال 1392
 
ایبنانیوز / سرویس زنان / یادداشت / کوروش اسدپور *

زنان در بختیاری از جایگاه والایی برخوردارند. در فرهنگ اقوام زاگرس خصوصاً بختیاریها، زنان علاوه بر نقش آفرینی در سرپرستی خانوار و تربیت فرزندان، گاه به عنوان کلانتر زن و بی بی زن نامیده می شدند و جایگاه ایشان به عنوان یک رهبر اجتماعی به رسمیت شناخته می شد.

برخی زنان به لحاظ خانوادگی شرایط بهتری داشتند و نقش اجتماعی آنان نمود بیشتری می یافت. بی بی مریم، دختر ایلخانی است. شرایط خاصی دارد که موجب می شود بتواند نقش خود را علنی کند. بی بی مریم با اینکه همسر خود را از دست داد، در برابر مشکلات ایستادگی کرد و فرزندش علی مردان خان را بزرگ کرد. بی بی مریم، به خاطر رشادت خودش موقعیت تأثیرگذار اجتماعی را کسب کرد. با روحی که از پدرش حسنقلی خان ایلخانی در او حلول کرده بود، رسالت دفاع از ارزشهای ایلی و قومی بختیاری و نیز آرمانهای ملی همچون استقلال و آزادی و آبادانی ایران را بر دوش خود احساس می کرد و سالها تلاش کرد تا بالاخره توانست این جایگاه را به دست آورد. البته ظهور بی بی مریم در عرصه سیاست ایلی و سیاست ملی، در یک شرایط خاص تاریخی و جغرافیایی و همزمان با جنبش مشروطه خواهی و سپس مبارزات ملی و ضداستعماری برعلیه اشغالگران روس و انگلیس در خلال جنگ جهانی اول بود که این موقعیت رهبری را در اختیار او قرار می دهد و از او شخصی می سازد که در جنگ جهانی می درخشد و نشان سرداری می گیرد.

بی بی مریم افتخار زنان ما است. حماسه بی بی مریم، به صورت ابیات فولکلور در زبان مردم بختیاری زنده نگه داشته شد. در بقیه حماسه ها، نام مردان را می شنویم. هرچند زنان بزرگی هم در کنار مردان بودند ولی کمتر دیده می شدند و در ابیات حماسی نقش فرعی دارند؛ مثلاً «بی عروس تو کل بزن تا مو کنم جنگ». اما درخصوص بی بی مریم انگیزه ها و رشادت های وی در متن اصلی روایت اشعار فولکلور قرار دارد و از این نظر، بسیار مهم است. ابیات فولکلور که به حماسه بی بی مریم می پردازد، می تواند ابزاری برای تشویق زنان باشد که نقش اجتماعی برجسته تری را ایفا کنند و در مقابل سختی ها و ناملایمات تسلیم نشوند. زنان با شنیدن ابیات فولکلور که درباره حماسه بی بی مریم سروده شده، متوجه می شوند که آنها نیز می توانند سردار، خان و سرپرست جماعت یا جامعه باشند. این نیست که زنان فقط غذا بپزند و بچه تربیت کنند؛ بی بی مریم الگویی برای نقش آفرینی نامحدود زنان در سطوح مختلف اجتماعی و سیاسی است و می تواند الهام بخش زنان امروز بختیاری باشد.

با چنین انگیزه ای در سال ۱۳۷۹ مجموعه ای از ابیات فولکلور را که درباره حماسه بی بی مریم بر سر زبانها جاری بود، در قالب یک کار موسیقایی به نام «بی مریم» اجرا کردم. در واقع، در کتاب تاریخ و فرهنگ بختیاری اثر آقای عبدالعلی خسروی قائد بختیاری به یکسری اشعار فولکلور و نیز شعری از داراب رئیسی درباره بی بی مریم برخوردم و آنها را به صورت یک آهنگ تنظیم کردم که به این صورت در آمد و در سال ۱۳۸۰ در دسترس علاقمندان قرار گرفت و با استقبال مواجه شد:

کاشکی دیدی، های، بی مریم ن، های، ولا سردار زنگل
قطارها، های، ولا حمایلس، های، خدا ری دس مسلسل
بی مریم، های، شیر ِ زنون، های، ز قلعه زید در
صد مرد، های، تفنگ به دست، های، نی باس برابر
بی مریم، های، ولا سوار ایا، های، ولا تفنگ سر شون
دهدر ایلخانی یه، های، ولا دا علیمردون، ولا دا علیمردون
بی مریم، های، تو کل بزن، های، خدا سی علیمردون
جنگ کنه، های، ولا با دشمنون، های، ولا چی شیر میدون
بی مریم، های، تو کل بزن، های، خدا سی علیمردون
جنگ کنه، های، ولا با دشمنون، های، گئو چی شیر میدون
بی مریم، های، ولا لچک به سر، های، ولا تفنگ سر دس
شیر جنگ، های، ایل مون، های، ولا مر منده بی کس
دهدر ایلخانی یه، های، ولا دا علیمردون، ولا دا علیمردون

این آهنگ، در شور و دشتی است. از شور شروع می شود، بعد به گوشه دشتی، نزدیک بیداد، می رود و بعد برمی گردد به گوشه عشاق و اوج می گیرد و دوباره برمی گردد به دشتی و شور و فرود می آید.

در سال ۱۳۷۹ و ۱۳۸۰ که این آهنگ تازه اجرا شده بود، بسیاری از جوانها با بی بی مریم آشنا نبودند و تعداد زیادی از نسل جوان از طریق این آهنگ با بی بی مریم آشنا شدند. خواننده های دیگر هم اشعار فولکلور راجع به بی بی مریم را اجرا کردند و برخی نویسندگان هم با شنیدن این آهنگها به دنبال تحقیق در مورد این شخصیت بزرگ تاریخی رفتند. و به این ترتیب شاهد هستیم که موسیقی، موفق شد که بخشی از تاریخ این سرزمین را بیان کند و توجه افراد را به زوایای ناگفته تاریخ جلب کند.

باید برای سایر شخصیت های تاریخی مان مثل محمدتقی خان، علیمردان خان، ابوالقاسم خان، بی بی مریم و... نیز آهنگهایی اجرا شود تا حماسه ها در ذهن جوانها جان بگیرند. مثلاً قیام علیمردان خان یک جریان مترقی در کشور بود. در بعد قومی هم روح حماسی قوم ما در او حلول کرد ولی این کنش قومی، هیچ چیز از ارزشهای مترقی و آرمانهای ملی و دینی قیام او کم نمی کند و او خان شهید ماست.

درخصوص جایگاه زن در عشایر بویژه منطقه بختیاری و لر بزرگ، متأسفانه انگاره های غلطی در ذهن برخی پژوهشگران شکل گرفته که می گویند زن جایگاهی ندارد. این در حالی است که جایگاه زن در عشایر بویژه در بختیاری ها، جایگاه والایی است. زن در بختیاری در همه عرصه ها حضور جدی دارد. حضور زن، تزئینی نیست. ارزشی که بختیاریها برای زن قائل بودند، زیاد بود.

معتقدم اگر شرایط اقتصادی برای زنان ما فراهم می شد خیلی از دختران و زنان بختیاری شبیه بی بی مریم داشتیم. البته بی بی مریم یک مزیت هم دارد و آن اینکه دختر حسینقلی خان ایلخانی است و روح پدر در وی حلول کرده است. با این حال، بقیه دختران ما هم در رشادت و مشارکت مدنی دوشادوش مردان بودند و هیچ کم و کاستی نداشتند.

متاسفانه آن قدر که در بیت خوانی ها و حماسه ها از مردان یاد شده، اززنان یاد نشده است. بی عروس انسان بزرگ و موثری بود. بی عظیمه انسان بزرگ و موثری بود. ولی در ابیات به جای مانده در فولکلور، جایگاه چندان زیادی به این زنان داده نشد. و امروز باید درصدد باشیم که با تولید محصولات فرهنگی نظیر آهنگ موسیقی مبتنی بر فولکلور خودمان به جبران این کاستی بپردازیم. یعنی همان فولکلور موجود درباره حماسه آفرینی زنان و نقش اجتماعی و سیاسی زنان را حفظ کنیم و زنده نگهداریم.

با بررسی که در موسیقی بختیاری داشته ام معتقدم در هر دوره تاریخی تعداد زیادی زنان باسواد و روشنفکر در بختیاری وجود داشته است که به فعالیت فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی می پرداختند ولی نام آنها در اسناد ثبت و ضبط نشده و به ما نرسیده است. لیکن رد پای این زنان باسواد و فرهیخته را می توان در جای جای موسیقی و شعر فولکلور بختیاری دید. آفریننده بسیاری از موسیقی و اشعار فولکلور بختیاری، زنها هستند. زنان روشنفکر و باسوادی که نقش خود را بصورت گمنام ایفا می کردند و امضای خود را پای اشعار و موسیقی شان نمی گذاشتند و بذر کلامشان را سخاوتمندانه به دست باد می دادند تا در سراسر سرزمین شان پراکنده گردد.

الان بخشی از موسیقی ما که سرود خوانی و کرخوانی زنان است، در معرض نابودی است. چون صداوسیما و ارشاد، مجوزهای لازم برای اجرا و پخش این بخش از موسیقی را نمی دهند. کاش می شد آن بخشهایی که در فولکلور بختیاری به صورت همخوانی و سرودخوانی دسته جمعی زنان است را به صورت گروه کر اجرا می کردیم. انتقادی که من دارم این است که در مورد کرخوانی زنان بختیاری که یکی از قدیمی ترین نواهای این سرزمین و برگی از شناسنامه زرین ایرانزمین است باید تجدیدنظر صورت بگیرد. باید کرخوانی زنان بختیاری را اجازه دهند. کرخوانی زنان بختیای، چه حسی را در مخاطب برمی انگیزد جز حس پاک و زلال مادرانه؟

این زنان باسواد و روشنفکر که در هر دوره تاریخی به تعداد زیاد و در هر طایفه حضور داشتند، بیشتر موسیقی و شعر بختیاری را در کنترل خود داشتند. مثلاً گاگریوخوانی یک کار کاملاً زنانه بود و مردان اصلاً در آن وارد نمی شدند. یادم هست اوائل که برخی مردان در مراسمات گاگریوخوانی می کردند، عده ای از پیرمردان انتقاد می کردند که گاگریوخوانی کار زنانه است و مردان نباید به این کار بپردازند. البته امروز این تفکیک کمرنگ شده است. ولی نشان می دهد که در گذشته، این حوزه تحت اقتدار زنان بوده است.

علاوه بر گاگریو، بخشهای دیگر موسیقی بختیاری نظیر آهای گل، لالایی، دوا لالی، ترانه های کار از جمله گادوشی، مشک زنی و... کاملاً متعلق به زنان بوده و از حوزه های اصلی نقش آفرینی فرهنگی زنان در جامعه بختیاری بوده است.

زنان در بخش اشعار و موسیقی حماسی هم نقش اصلی را داشتند و سرودن این اشعار و اجرای آنها بصورت قطعات موسیقایی، تماماً وظیفه ای زنانه بود و زنان با روایت حماسه، نقش مهمی در خلق حماسه ها داشتند. همین ترانه معروف شیرعلیمردون، یک ترانه زنانه است. اکثریت قریب به اتفاق ترانه های حماسی بختیاری، ترانه های ساخته و پرداخته زنان هستند و ردپای زنان در شعر و موسیقی حماسی این سرزمین، به روشنی دیده می شود. هرچند امضا و نام شاعران زن دیده نمی شود ولی آشکارا می بینیم که روح زنان بختیاری در این اشعار و موسیقی دمیده شده است.

* خواننده پیشکسوت بختیاری، پژوهشگر هنر و موسیقی

مطلب مرتبط:
- فراخوان غیردولتی برای نکوداشت سردار مریم بختیاری به مناسبت روز زن
کد مطلب: 8272
Share/Save/Bookmark
d_oryal bakhtiyari
۱۳۹۳-۰۷-۲۵ ۰۱:۰۹:۵۷
بختیاری ایل بسیار متمدن وبااصالتی هست ومن به عنوان عضوی از جامعه چهارلنگ به سردار ایلم شیرعلیمردان خان بختیاری افتخار میکنم وخواهم کرد
نوید علی پور
۱۳۹۳-۰۶-۰۴ ۱۲:۰۸:۵۹
به خودم افتخار میکنم که بختیاری ام...از همه کسانی که در آژانس خبری بختیاری زحمت میکشند سپاسگزارم
آرمین از اصفهان
۱۳۹۳-۰۲-۰۵ ۰۲:۰۰:۳۸
افتخار میکنم به زنان ایلم
درود میفرستم به کوروش بزرگ
احمدرضا عبدالهی
۱۳۹۳-۰۲-۰۳ ۱۶:۱۲:۰۳
درود بر کورش عزیز
ما بختیاری ها به داشتن فرزندانی هنرمند مانند کورش اسدپور افتخار می کنیم و به خود می بالیم
حسین نوروزی
۱۳۹۳-۰۲-۰۳ ۱۵:۱۳:۳۱
واقعا باید چنین زنان بزرگی الگوی زنان و دختران امروز قرار بگیرند تا بتوانیم باز هم شیرعلیمردان خان های دیگری به جامعه معرفی کنیم .
بهادری
۱۳۹۳-۰۲-۰۲ ۱۹:۳۱:۲۶
سلام بر دست اندر کاران ایبنانیوز که حامی ایل بختیاری است و برای سردار بزرگ زنان بختیاری اینقدر مطلب گذاشته ای. این سردار البته لیاقت بیشتر هم دارد و باید در همه شهرهای بختیاری مجسمه اش ساخته شود
نعمت اله اسدی اهواز
۱۳۹۳-۰۲-۰۲ ۱۷:۴۰:۴۷
خیلی جالب و جامع بود. آقای اسدپور هم هنرمند است و هم با اصالت و باسواد.
پدر بزرگوار ایشان (ملاعبدالله اسدپور) هم از بزرگان بود و از همرزمان ابوالقاسم خان و از مردان عابد روزگار. قدر امثال استاد اسدپور را بدانیم
بدون نام
۱۳۹۳-۰۲-۰۲ ۰۰:۰۱:۲۲
دلنشین بود
اما باید حماسی باشه