۵
فراخوان نکوداشت سردار مریم بختیاری به مناسبت روز زن ؛ 23
نگاهی به کارنامه «بی بی مریم بختیاری» در احیای سنت حسنه ی وقف + عکس
دوشنبه ۱ ارديبهشت ۱۳۹۳ ساعت ۰۲:۵۳
عکس: مدرسه ایثارگران (رودابه) در اصفهان
عکس: مدرسه ایثارگران (رودابه) در اصفهان
 
ایبنانیوز / سرویس زنان / یادداشت / محسن حیدری *

مقدمه:
سنت حسنه‌ی وقف، یك پدیده‌ی دیرپای بشری است كه ریشه در عقل، منطق و طبیعت انسان دارد. وقف، در همه‌ی ادیان الهی و حتی آیین‌های شبه‌دینی و تمد‌ن‌های بشری به اشكال و صور مختلف و منطبق بر آیین و سنن و فرهنگ هر جامعه، وجود داشته و دارد(۱) گرچه ممكن است صورت ظاهری و نیز آیین مربوط به مسأله‌ی وقف یا شبه وقف در كشورهای مختلف و بین اقوام مختلف متفاوت باشد، ولی در همه‌ی جهان و ادیان یكی است: جاودان‌قرار دادن تمام یا قسمتی از ثروت خود در راه خدا به منظور بهره‌گیری فرد یا افرادی از جامعه‌ی بشری در درازمدت از درآمد و منافع آن(۲).

وقف یك سنت حسنه و یكی از افتخارات فرهنگ غنی اسلام و یكی از اهرم‌های مؤثر اعتقادی و فرهنگی برای جبران نارسایی‌ها و نیازمندی‌های جامعه در ابعاد مختلف محسوب می‌شود. با توسعه‌ی موقوفات فضایی فراهم می شود که در آن‌ فضا مشكلات فقرا و دردمندان برطرف می گردد و كمبودها و نیازهای اجتماعی تأمین می شود. خیرخواهی و غیرخواهی جایگزین سودجویی و خودخواهی می شود، تكاثر و تفاخر از میان می رود و صدقات جاریه و باقیات‌الصالحات به جای آن می نشیند. طبعاً چنین جامعه‌ای به كمال و سعادت خواهد رسید و آینده‌‌ای روشن و درخشان در پیش رو خواهد داشت(۳).

زنان واقف در ایران؛ پیشتاز رفع فقر اقتصادی و توسعه اماکن فرهنگی 

زنان ایرانی در دوره های مختلف تاریخی، در فعالیت های اجتماعی و عام المنفعه، مشارکتی جدی داشته و به ویژه در امر وقف فعال وارد شده اند. گرچه متاسفانه به دلیل عدم توجه بانیان و یا عدم اهتمام به ثبت موقوفاتِ بانوان در کتب تاریخی مناطق و یا تاریخ اجتماعی سلسله ها نام بسیاری از بانوان واقف، یا ثبت نشده یا به مرور زمان فراموش شده است؛ ولی به هرحال می توان تا حدودی ردپای بانوان واقف و خیراندیش را در صفحات کتب تاریخی یافت. البته در کتب تاریخی موارد ثبت شده نام بانوان واقف و اثر وقفی ایشان بسیار کم است و بیشتر موارد ثبتی هم شامل بانوانی از خاندان های درباری و یا خاندان های بزرگ و صاحب منصب می شود(۴).

شاید در کل بتوان موقوفات بانوان را در طول قرون گذشته در دو بخش کلی مورد بررسی قرار داد(۵). بخش اول که در آن بانوان خیراندیش و واقف با توجه به مسئله «فقر» در جامعه، به دنبال ایجاد یک فضای بهتر معیشتی برای همنوعان خود بوده اند؛ تا براساس منافع مادی ای که موقوفه شان برای قشر ضعیف و فقیر ایجاد می کرد به تعدیل وضعیت اقتصادی مردم و توزیع عادلانه ثروت و امکانات کمک کنند.

اما در بخش دوم، بانوان در موقوفه خود بیشتر به رشد معنوی و ایمانی مردم جامعه خود توجه داشته اند و بر همین اساس هم به ساخت و وقف مساجد، مدارس علمیه دینی و یا اماکن متبرکه وارد شده اند. البته آنچه از صفحات کتب تاریخی مربوطه به دست می آید این مطلب است که بانوان واقف در بخش دوم و توجه داشتن به رشد معنوی و ایمانی مسلمانان بیشتر و پرتعدادتر از بخش اول فعالیت داشته اند(۶).

از نمونه های مشهوری که توسط زنان ایرانی وقف شده اند می توان به مسجد گوهرشاد مشهد، مسجد جامع گلپایگان و مسجد خانم زنجان اشاره کرد.

بی بی مریم پیشتاز فعالیت سیاسی اجتماعی زنان در ایران معاصر

بی بی مریم بختیاری (۱۳۱۶ – ۱۲۵۰ شمسی) معروف به سردار مریم، از پیشگامان فعالیت سیاسی اجتماعی زنان در ایران معاصر بوده است. وی دختر حسینقلی خان ایلخانی بختیاری و خواهر نجفقلی خان صمصام السلطنه نخست وزیر دوره مشروطه و خواهر علیقلی خان سردار اسعد نائب السلطنه ایران در دوره صغارت احمدشاه قاجار بود. وی با بهره گیری از ثروت خانوادگی، نفوذ اجتماعی و دانش و تجارب شخصی خود توانست در جنبش مشروطه خواهی ایرانیان نقش ایفا کند.

وی علاوه بر حضور مستقیم در نبرد مسلحانه برای آزادسازی میدان بهارستان از دست نیروهای لیاخوف روسی(۷)، نقش مهمی در تدارک و پشتیبانی طولانی مدت از خانواده مجاهدان مشروطه خواه در استانهای اصفهان، چهارمحال بختیاری و خوزستان در پشت جبهه های نبرد داشت.

وی همچنین در جریان مبارزات ملی و ضد استعماری ایرانیان بر ضد اشغالگران روس و انگلیس در جنگ جهانی اول، نقش مهمتری را - در مقایسه با نقشش در دوره مشروطه خواهی - ایفا نمود و به مدت بیش از دو سال، صدها نفر مبارز ضداستعماری که تحت تعقیب روس و انگلیس بودند، را پناه داد و مایحتاج زندگی آنان را تأمین کرد تا بتوانند به مبارزات ضداستعماری خود ادامه دهند. وی همچنین با تشکیل یک گروه منظم از مجاهدان، به نبرد مسلحانه با اشغالگران روس و انگلیس در استانهای اصفهان، چهارمحال بختیاری و خوزستان در طول سالهای جنگ جهانی اول پرداخت.

وی پس از عمری مجاهدت، در سال ۱۳۱۶ هـ .ش در اصفهان درگذشت و پیکرش در آرامگاه تخت فولاد اصفهان در تکیه میر به خاک سپرده شد.

بی بی مریم بختیاری بخش عمده ثروت خانوادگی خود را وقف خیرات کرد. فعالیتهای خیریه وی را می توان به سه دسته، شامل؛ الف) وقف برای آزادی و استقلال کشور، ب) وقف برای مبارزه با اشغالگران بیگانه، ج) وقف برای مبارزه با رژیم دست نشانده و مستبد رضاشاهی، د) وقف برای تحصیل دختران و گسترش دانش، تقسیم کرد. 


بی بی مریم و پشتوانه های فکری وقف 

بی بی مریم در نوشته هایی که از وی بر جای مانده، بر ضرورت بخشش و دستگیری از نیازمندان تأکید کرده است. وی در کتاب خاطرات خود، در توصیف خصایص مثبت پدرش ایلخانی بختیاری می نویسد: «به فقرا خیلی پول می داد. روزی یکصد تومان معمولی پول فقرا بود که اسم او را صرف جیب می گذاشتند. این یکصد تومان پول فقرائی سواکار [و جداگانه] بود. والا به صله ارحام، به سادات، به مردم محترم که پریشان شده بودند، زیادتر از آن که من بتوانم بنویسم می داد(8)». 

بی بی مریم، رفع ظلم و رسیدگی به حال مظلومان را از کارکردهای اصلی دین می داند و پس از تشریح نابسامانی های اجتماعی ایران در عصر قاجار، می نویسد: «[کشور] در این عصر که ما هستیم، در تبعیت هیچ قانونی نیست. اسماً مسلمان می باشند، ولی رسماً خیر. تا بعدها چه شود(9)».

به این ترتیب، برخلاف برخی روشنفکران که مشکلات اجتماعی و وضع موجود جامعه را برعهده اسلام می گذارند، وی همچون سید جمال الدین اسدآبادی که می گفت «در اروپا اسلام دیدیم ولی مسلمان نه؛ و در اینجا مسلمان دیدم ولی اسلام، نه»، اجرای همه جانبه اسلام را ضامن سعادت آحاد جامعه ایران می دانست و یکی از دلایل مشکلات موجود را تخطی از اسلام عنوان می کرد. 

وی ثروت اندوزی شاهان وشاهزادگان قاجار و فقر فراگیر جامعه را بی ارتباط نمی داند و بر ضرورت مصادره اموال شاهزادگان قاجار به نفع فقرا و مصرف کردن این ثروتها برای توسعه زیربناهای آبادانی کشور و رفاه عمومی تأکید می کند و می نویسد: «در روولوسیون [انقلاب] ناقص ایران کهن، بایستی تمام این خائنین به ملت، به سر دار بروند و مکنت آنها خرج نظام ایران و راه آهن ایران بشود، چونکه تمام این مکنت، خون ایرانی های بدبخت بود(10)».
 
وی که از فعالان اجتماعی و سیاسی عصر خود به شمار می رود، از میزان تأثیرگذاری خود راضی نیست و از خداوند می خواهد قدرت بیشتر و فائقه ای به او ببخشد که بتواند اوضاع جتماعی را بهبود ببخشد. در این راستا می نویسد: «آیا می شود از درگاه پادشاه حقیقت، قدرتی پیدا کنم که بتوانم به نوع خود خدمت کنم(11)».

الف) بی بی مریم و وقف خاص برای حفظ آزادی و استقلال کشور در دوره جنبش مشروطه خواهی


در دوره استبداد صغیر محمدعلیشاهی که حکومت به دامان روسها افتاده بود و علمای نجف و قم بر ضرورت قیام در مقابل استبداد شاه تأکید نمودند، بی بی مریم بخشی از ثروت خود را برای پشتیبانی از خانواده مجاهدان مشروطه خواه در استانهای اصفهان، چهارمحال بختیاری و خوزستان هزینه کرد.

در یک سند تاریخی به جای مانده از «سردار مریم» که روزنامه مجلس، شماره ۳۰، مورخ ۱۷ مهر ۱۲۹۰ هـ.ش، در بخش تلگرافات در صفحه ۳ آن را منتشر نموده است، وی در تلگرافی خطاب به همسرش فتح الله خان ضیغم السلطنه بختیاری بر بذل مال در راه خدا و میهن تأکید می کند(12).

گردانندگان روزنامه مجلس در یکصد سال پیش، پیش از چاپ متن تلگراف، متنی تحت عنوان «غیرت مردانه» را افزوده و نوشته اند:

«غیرت مردانه / خانم عیال آقای ضیغم السلطنه که همشیره محترمه حضرت رئیس الوزراء و آقای سردار اسعد بختیاری و سایر اخوان است در موقع استماع خبر تفویض حکومت کاشان و لقب سردار ارشد به آقای ضیغم السلطنه، تلگراف ذیل را که حاکی از بسی مراتب غیرتمندی، وطن پرستی و مشروطه خواهی آن محترمه است بهمسر محترم خود نموده اند که برای تحریک حسن حمیّت و غیرت مردان بهترین منبع و وسیله عبرت است. از خداوند ازدیاد امثال این محترمات را مسئلت مینمائیم و همین تلگراف را با کمال امتنان درج میکنیم:

(از اصفهان بطهران)
حضور مبارک حضرت سردار ارشد. تلگرافات زیارت شد. در باب حکومت کاشان اولاً تبریک میگویم. ثانیاً حکومت کاشان بلکه حکومت تمام عالم در این مورد حق حضرت اشرف نیست، حق حضرت اشرف امروزه خدمت بدولت و وطن عزیز خود میباشد. الحمد الله محتاج بحکومت نیستید. مال و دولت را باید در راه دولت و ملت و وطن عزیز صرف کنید. مخلفه بنده را هم که دارم حق حضرت اشرف است، در راه وطن عزیز خود مصروف سازید. ان شاء الله هر وقت این خانواده جلیله [بختیاری] تمام دشمن وطن عزیز را بکلی قلع و قمع فرمودند، آنوقت مقام حضرت اشرف حکومت های خیلی بزرگ میباشد. بعقل ناقص بنده گوش کنید. حکومت قبول نکنید. شب و روز آسوده نشین جان خود را در کف دست گرفته، در راه آب و خاک وطن عزیز خود نثار کنید. زیاده جسارت است. محمد تقیخان هم امروز بیست و هفتم جهت قم حرکت کرده، تلگرافات را زیارت نکرد. علیمردان خان هم قم هستند. تلگراف حرکت از طهران حضرت اشرف بطور حتم رسید، میرزا ابوالقاسم خان را حرکت میدهم. محمد خان آقا ملا را بگوئید بخانه شماها پول و گندم دادم، آسوده باشید(13)».

بی بی مریم در این تلگراف به همسرش تأکید می کند که «مخلفه» را نیز «در راه وطن عزیز مصروف سازید». مخلفه سه معنی دارد؛ گاه منظور از مخلفه، شتر ماده گران قیمت و آماده برای زاد و ولد است که قیمت بالایی داشته است. گاه، به معنی اموال باقیمانده از متوفا یا مسامحتاً «ما ترک» و «ارثیه» است. گاه نیز به اسباب و لوازم خانه گفته می شود. منظور بی بی مریم از مخلفه، هر یک از این سه معنی باشد، وی به همسرش تأکید می کند که پولها را برای من نگه ندار و همه را خرج «ملت و وطن عزیز» و نابودی دشمنان وطن کن.

همچنین در انتهای نامه از همسرش می خواهد که به یکی از مجاهدان مشروطه خواه به نام «محمد خان آقا ملا» که ظاهراً در مکتوبات قبلی نگران تأمین مالی خانواده اش بوده، از قول وی بگوید که بی بی مریم پول و گندم کافی به خانواده وی داده است و نگران وضع خانواده خود نباشد و با خیال آسوده به جهاد در راه اعتلای ایران ادامه دهد. در واقع، بی بی مریم نقش تدارک و پشتیبانی خانواده مجاهدان را در پشت جبهه برعهده گرفته و زینب وار به یاری خانواده مجاهدان می شتابد و در رفع نیازهای مالی آنان می کوشد.

ب) بی بی مریم و وقف خاص برای حفظ استقلال و آزادی کشور در مبارزات ضداستعماری در خلال جنگ جهانی اول

وی همچنین در جریان مبارزات ملی و ضد استعماری ایرانیان بر ضد اشغالگران روس و انگلیس در جنگ جهانی اول، نقش مهمتری را نسبت به دوره مشروطه خواهی ایفا نمود و به مدت بیش از دو سال، صدها نفر مبارز ضداستعماری که تحت تعقیب روس و انگلیس بودند، را پناه داد و مایحتاج زندگی آنان را تأمین کرد تا بتوانند به مبارزات ضداستعماری خود ادامه دهند. وی همچنین با تشکیل یک گروه منظم از مجاهدان، به نبرد مسلحانه با اشغالگران روس و انگلیس در استانهای اصفهان، چهارمحال بختیاری و خوزستان در طول سالهای جنگ جهانی اول پرداخت.

استاد حسین باستانی پاریزی در مقدمه ای که بر كتاب دیوان شعر پژمان بختیاری نوشته، با اشاره به شخصیت «بی بی مریم»، می نویسد: «در همین كوهستان زنی می زیسته كه برابر صد مرد در سرنوشت تاریخ معاصر ما دخیل بوده است. مقصودم بی بی مریم بختیاری است كه وقتی در جنگ بین الملل اول، ایرانیان وطن خواه از اولتیماتوم روس، و بعداً از هجوم انگلیسی ها ناچار به مهاجرت شدند و آوارۀ كوهستان بختیاری، این زن نامدار، همه آنها را ماهها پناه داد، و وسائل رفتن آنها را به غرب و كرمانشاه و بالاخره عثمانی فراهم ساخت. از جمله پناهندگان به ایل بختیاری، یكی هم وحید دستگردی بود. بی بی مریم بختیاری، این مرد، و ده ها پناهنده امسال او را ـ كه هركدام با یك بارنامه فیس و افاده، با جیب خالی، و با یك عبای نازك تابستانی و یك عمامه كوچك ـ به او پناه برده بودند، همه را نگاهداشت و ماهها نگاهداشت تا آب ها از آسیاب ها افتاد. البته وحید دستگردی، حق این زن را [با سرودن یک قطعه شعر معروف] ادا كرد ... و نام نامی او را بر صفحه تاریخ جاویدان ساخت(14):

شدم من نیز از اصفاهان فراری
به سوی كوه و دشت بختیاری

هزار آواره دیدم یار و اغیار
پناهنده شــــــده ز اغیار بر یار

فراوان میهمان و ، میزبان هیچ
رمیده مرغ بسیار، آشیان هیچ

بسا سردار و ســـــالار زیانكار
به سود خویش بر كشور زیانسار

یكی عیسی فروشی پیشه می كرد
یكی مریم كشی اندیشه می كرد ...

شدند آوارگان از دشمن ایمن
ز مردی َ دو تن : یك مرد و یك زن

زنی در كشورآرائی یگانه
ز پوران دخت در ایران نشانه

نهاده مام گیتــــی مریمش نام
مسیحا كرده ز او زهد و خرد وام

مهین بانوی ملـــــك كامكاری
چراغ افتـــــخار بختیـــــــاری

به زیر مقنـــــعه از فرَ فرهنگ
سزاوار كله داری و اورنگ

پسندیده هزارش خصلت و خوست
یكی از صدهزار این خوی نیكوست

كه بر چندین هزار آواره چون من
حریمش چون حرم گردیده مأمن

نژاد مختلف بیگانه و خویش
ز ایرانی و ترك ، آلمان و اطریش

همه بر خـــــوان نعمت میهمانش
امان جستند در دارالامانش ...

زن ار این است و آن غارتگران مرد
به گیتی باد بی نام و نشان مرد (15)


ج) بی بی مریم و وقف خاص برای حفظ استقلال و آزادی کشور در مبارزه با رژیم دست نشانده و مستبد رضاشاهی

چند هفته بعد از کودتای انگلیسی رضاشاه در اسفند ۱۲۹۹، گروهی از نسل سوم خوانین بختیاری و تحصیل کردگان این منطقه که درصدد مهار قدرت رضاشاه بودند، بیانیه اعلام موجودیت حزب ستاره بختیاری را در سال ۱۳۰۰ هجری شمسی منتشر کردند. این حزب درصدد مقابله با قدرت روزافزون رضاشاه بود. چهره های مؤثر در تأسیس این حزب خانبابا اسعد پسر علیقلی خان سردار اسعد دوم، محمد سالار اعظم پسر علیقلی خان سردار اسعد دوم، محمد علی سالار مسعود پسر خسروخان سردار ظفر، علی مراد سالار بهادر پسر خسرو خان سردار ظفر، پرویز اسفندیاری کوچکترین پسر اسفندیار خان سردار اسعد اول و علیمردان خان چهارلنگ پسر بی بی مریم بختیاری بودند. از این رو، بی بی مریم از این حزب نوپا حمایت کرد و با نگاهی به اساسنامه این حزب(16) و خاطرات بی بی مریم(17)، خطوط مشترک و سوگیری واحد این دو سند را مشاهده می کنیم.

علیمردان خان بختیاری پسر سردار مریم که پس از مرگ پدر، کودکی خود را نزد دایی خود علیقلی خان سردار اسعد گذرانده بود، فردی مذهبی، وطندوست و آزادیخواه بود که از سال ۱۳۰۰ با مشی و مرام حزب ستاره بختیاری به رهبری خانبابا اسعد آشنا شده و تا ۱۳۰۲ که به ایلخانی چهارلنگ منصوب شد با این حزب همکاری داشت. وی در سال ۱۳۰۷ سازمانی بنام "هیئت اجتماعیه بختیاری" تشکیل داد و به مبارزه با دولت دست نشانده و مستبد رضاشاه پرداخت؛ بطوریکه در سال ۱۳۰۸ دهکرد و اکثر مناطق کنونی استان چهارمحال بختیاری، شمال خوزستان و غرب استان اصفهان به دست نیروهای هیئت اجتماعیه بختیاری اداره می شد. رضاشاه هراسان از این قیام، بخش عمده ای از نیروهای خود را از سراسر کشور فراخوانده و برای سرکوبی این جنبش به منطقه بختیاری اعزام کرد. منطقه سفیددشت که مدت بیست روز یک تیپ از ارتش در محاصره بختیاری ها بود، با جنگی خونین به تصرف نیروهای دولتی درآمد و از آن پس علیمردان خان و یارانش به جنگ غیر متمرکز روی آوردند. عاقبت علیمردان خان فرزند بی بی مریم بختیاری دستگیر و به زندان قصر منتقل شد. مقاومت دلیرانه و شجاعانه وی در برابر دژخیم، زندان قصر را به محلی برای نام آوری دوباره او تبدیل کرد و سرانجام وی و تعداد زیادی از رهبران بختیاری و بویراحمدی را در اسفند ۱۳۱۳ جلوی جوخه آتش برده و به شهادت رساندند.

بی بی مریم در این دوره، برای حمایت از این قیام مردمی علیه دولت دست نشانده و مستبد رضاشاه کوشید و ثروت و امکانات خود را مصروف حمایت از این جنبش کرد.

د) بی بی مریم و وقف خاص برای گسترش دانش و تحصیل دختران با احداث مدرسه

بی بی مریم که بخشی از ثروت و امکانات خانوادگی خود را در جوانی «وقف خاص برای حفظ آزادی و استقلال کشور در دوره جنبش مشروطه خواهی» نموده بود، در میانسالی اقدام به «وقف خاص برای حفظ استقلال و آزادی کشور درمبارزات ضداستعماری درخلال جنگ جهانی اول» نمود. وی در اواخر میانسالی به «وقف خاص برای حفظ استقلال و آزادی کشور در مبارزه با رژیم دست نشانده و مستبد رضاشاهی» روی آورد که با شهادت فرزندش ناتمام ماند.

اواخر عمر بی بی مریم مصادف با اوج دوران استبداد رضاشاهی و انسداد سیاسی کشور و امتناع هرگونه حرکت انتقادی جمعی بود. با این حال، وی دست از فعالیت برنداشت و با تمرکز بر فعالیت های فرهنگی، کوشید مبارزه اجتماعی خود را در مسیری دیگر و با گسترش دانش و کمک به تحصیل دختران ادامه دهد.

وی وصیت کرد آخرین باقیمانده ثروتش یعنی خانه مسکونی اش در اصفهان واقع در چهارراه قصر ابتدای خیابان شیخ بهایی را به مدرسه دخترانه برای تربیت نسل بانوان ایرانی تبدیل کنند. ورثه بی بی مریم بختیاری، طبق وصیت او این خانه بزرگ را به اداره فرهنگ (آموزش و پرورش) اهدا کردند و مدرسه دخترانه «رودابه» در آن ساخته شد. این مدرسه که در سالهای اخیر، دیگرگون شده و پس از تجدید بنا به نام «ایثارگران» به فعالیت خود ادامه می دهد.

نگاهی مختصر به کارنامه بی بی مریم در احیای سنت حسنه وقف نشان می دهد این بانوی بزرگ ایرانی با اعتقادات ناب اسلامی و شیعی و روحیه وطندوستی و میهن خواهی، رنگ دیگری به سنت حسنه وقف بخشید و آن را از معنای محدود و مضیق خارج ساخت. بی بی مریم بختیاری با تأسی به حضرت خدیجه کبری(س) همسر پیامبر گرامی اسلام(ص) که ثروت خود را در دوران مبارزات مسلمانان در مکه و محاصره اقتصادی در شعب ابیطالب صرف استقلال و آزادی مسلمانان کرد، ثروت خود را درراه استقلال و آزادی ایران به کار گرفت و نام خود را در تاریخ اسلام و ایران جاودانه ساخت.


تصاویر مرتبط:

(تصویر: مدرسه ایثارگران (رودابه) در اصفهان که توسط سردار مریم وقف شده است/ عکس: ایبنانیوز/فروردین ۱۳۹۳)

(تصویر: مدرسه ایثارگران (رودابه) در اصفهان که توسط سردار مریم وقف شده است/ عکس: ایبنانیوز/فروردین ۱۳۹۳)

(تصویر: مدرسه ایثارگران (رودابه) در اصفهان که توسط سردار مریم وقف شده است/ عکس: ایبنانیوز/فروردین ۱۳۹۳)

پی نوشت ها:
۱- كاربخش راوری، ماشاءالله، راه‌های ترویج فرهنگ وقف و نیكوكاری و توسعه‌ی موقوفات در جامعه
۲- دانش‌پور، علی، نادر، چرا و چگونه وقف کنیم؟، چاپ اول، تهران، سازمان چاپ و انتشارات ارشاد
۳- کاربخش راوری، ماشاءالله، همان،
۴- دبیر سیاقی، محمد، مقاله «موقوفات انیس الدوله»، نشریه «فقه و اصول»، شماره ۵۰، تابستان ۱۳۸۴٫
۵- دبیرسیاقی، محمد، همان
۶- دبیرسیاقی، محمد، همان
۷- اوژن، ابوالفتح، تاریخ بختیاری، انتشارات وحید، ص ۲۱۹ 
8- بختیاری، مریم، خاطرات سردار مریم بختیاری، تهران، انتشارات آنزان، چاپ اول، ۱۳۸۲، ص 27
9- بختیاری، مریم، خاطرات، همان، ص 143
10- بختیاری، مریم، خاطرات، همان، ص 34
11- بختیاری، مریم، خاطرات، همان، ص 48
12- روزنامه مجلس، شماره ۳۰، مورخ ۱۷ مهر ۱۲۹۰ هـ.ش، صفحه ۳، بخش تلگرافات
13- روزنامه مجلس، همان 
14- باستانی پاریزی، حسین، مقدمه بر «دیوان اشعار» حسین پژمان بختیاری، ص ۴۰ ـ ۳۹
۱5- مجله ارمغان، سال ۲، ص ۲۰۲ 
۱6- شاملو، احمد، کتاب جمعه، سال اول، شماره ۱۲، سندی از جنبش شورائی در ایران، اساسنامه حزب ستاره بختیاری، به کوشش خسرو شاکری، ص ۱۱۴ تا ۱۱۸
۱7- بختیاری، مریم، خاطرات سردار مریم بختیاری، تهران، انتشارات آنزان، چاپ اول، ۱۳۸۲ 

* کارشناس ارشد حقوق جزا و جرم شناسی، نائب رئیس هیأت مدیره مرکز مدافعان حقوق بشر

مطلب مرتبط:
- فراخوان غیردولتی برای نکوداشت سردار مریم بختیاری به مناسبت روز زن
کد مطلب: 8269
Share/Save/Bookmark
عنایت مکوندی
۱۳۹۳-۰۷-۰۱ ۱۵:۳۲:۰۳
سپاس از مطالب زیبای شما
آریو
۱۳۹۳-۰۳-۰۱ ۱۳:۲۳:۵۵
با سلام خدمت همه هم تباران.
عرضم این است که شیرزن و مادری همچون بی بی مریم که دارای بزرگی و احترام هست باید اسمش ، نشانش ، اخلاقش ، خوبی هایش، فداکاری هایش را مردم بشناسند نه این که ایل و تبارش را در فیلم مضحک سرزمین کهن به گونه ای دیگر نمایش دهند، و بخواهند فکر مردم را عوض کنند، من افتخار دارم که همچون کسی با این همه فداکاری و لیاقت بوده و نامش در یادها جاودانه می ماند.
یک بختیاری
۱۳۹۳-۰۲-۰۲ ۱۷:۵۰:۰۴
چرا اسمی از سردار بی بی مریم روش نباشه !!
نعمت اله اسدی اهواز
۱۳۹۳-۰۲-۰۱ ۲۲:۴۶:۴۹
عالی بود استفاده کردیم خداقوت برادر
مراد بختیاری
۱۳۹۳-۰۲-۰۱ ۱۲:۰۷:۰۵
به موارد قابل تاملی پرداخته شد. امید است سایر نویسندگان همتبار نیز به زوایای مختلف شخصیت این بانوی وارسته بپردازند و از تکرار مطالب پیش گفته شده پرهیز نمایند