۳
پرونده بررسی زندگی و آثار دکتر مظفر بختیار / شماره 1
گزارش روزنامه ایران از زندگی علمی و آثار دکتر مظفر بختیار
يکشنبه ۱ دی ۱۳۹۲ ساعت ۱۱:۰۷
عکس: دکتر مظفر بختیار در هفتاد سالگی 1392
عکس: دکتر مظفر بختیار در هفتاد سالگی 1392
 

روزنامه ایران در گزارشی با عنوان «شکوه ایرانی؛ درباره مظفر بختیار» به بررسی زندگی علمی و معرفی آثار دکتر مظفر بختیار استاد برجسته زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران پرداخت.

به گزارش آژانس خبری بختیاری (ایبنانیوز)، متن کامل گزارش روزنامه ایران به این شرح است:

مظفر بختیار، ایران‌شناس، فارسی پژوه و مترجم
ـ دکترای زبان و ادبیات فارسی
ـ عضو هیأت علمی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران
- از ایران‌شناسان و نسخه‌شناسان برجسته دوران معاصر
- از متخصصان و پژوهشگران برجسته چین‌شناسی و فرهنگ‌های شرق دور

دکتر مظفر بختیار به مناسبت آثار و تحقیقات مهم خود در زمینه چین‌شناسی در سال ۱۳۷۵ از دانشگاه پکن به دریافت عنوان «استاد ممتاز دانشگاه پکن» و منشور ویژه آن نائل آمد. وی چندین سال از طرف دانشگاه تهران در دانشگاه پکن و دانشگاه هانکوک سئول به تدریس و تحقیق اشتغال داشت.

برخی از آثار تألیفی وی عبارتند از: نی نامه، فرقه‌های صوفیه در چین، فرهنگ چینی به فارسی (به ویراستاری وی)، کتاب ایران، شکوه ایران، علف (ترجمه)، آداب فتوت (ترجمه)، مجموعه آثار رضا عباسی، حیاة الطغرایی (به عربی) و...

حالا دیگر روزگاری است که مثل مظفر بختیار کمتر پیدا می‌شود. کسی که در تدوین اطلس تاریخی ایران به دو زبان فارسی و انگلیسی سهم عمده داشته باشد و کتاب ایرانش به شش زبان دنیا ترجمه شده و البته شاید از همه مهم‌تر تألیف «نی نامه» اثر جامی نفیس‌ترین نسخه هنری فارسی در جهان است که انتشارات مرکز نشر دانشگاهی آن را به چاپ رسانده است.

«فرقه‌های صوفیه در چین» از انتشارات انجمن تحقیقات تاریخی پاکستان و «فرهنگ چینی به فارسی» تألیف گروهی از انتشارات دانشگاه پکن، از دیگر آثاری است که به اهتمام دکتر مظفر بختیار منتشر شده‌اند.

مظفر بختیار متولد اصفهان، دکترای زبان و ادبیات فارسی دارد و به عنوان استاد در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران تدریس می‌کند.

«بررسی نامه نسخه‌های خطی اسلامی در چین» به زبان انگلیسی از دیگر آثار اوست، برای تدوین این بررسینامه حدود ششصد شهر و روستا در سرتاسر کشور چین در چهار سال از نزدیک بررسی شده است. ترجمه عربی بررسینامه توسط دکتر علوجی استاد دانشگاه قاهره انتشار یافته و به چند زبان دیگر نیز در دست ترجمه است.

«زندگانی طغرایی» به دو زبان فارسی و عربی، «علف»، «ادب و آداب فتوت» نیز بخش دیگری از آثاری است که با ترجمه وی منتشر شده‌اند.
او درباره آثاری که به زبان انگلیسی منتشر کرده (مثل کتاب «بررسی نامه نسخه‌های خطی فارسی در چین») می‌گوید: «برخی از این آثار که به انگلیسی منتشر شده‌اند، درصدد بودم که آن‌ها را به خاطر گستره وسیع مخاطبان به انگلیسی بنویسم و منتشر کنم. برخی دیگر از آثار هستند که ناشر تمایل داشته و همکاری کرده و حتی پیشنهاد داده که من پذیرفتم».

«کتاب ایران» از معروف‌ترین آثار مظفر بختیار است (با همکاری دکتر سید حسین نصر). بختیار درباره این کتاب می‌گوید: «این کتاب بیشتر بررسی عناصر فرهنگ ایران زمین است. نظریه ما این است که عناصر فرهنگ ایران از هم تفکیک ناپذیرند. فرهنگ‌های دیرینه و باستانی و فرهنگ‌هایی که اصیل باشند، فرهنگ‌هایی هستند که عناصر آن‌ها از یکدیگر قابل تفکیک نیستند. نقاشی‌‌ همان حرفی را می‌زند که شعر می‌زند، شعر‌‌ همان حرفی را می‌زند که خلاقیت‌های حجمی بیان می‌کند. این کتاب بیشتر در این زمینه است و این وضع را نشان می‌دهد. یعنی ویژگی‌های فرهنگی ایران را. کتاب «شکوه ایران» مثلاً کتابی بود که ناشر پیشگام شکل گیری آن بود و تمایل داشت کتابی چاپ کند که مخاطب آن گروه وسیعی باشند در حد غیرمتخصص که بخواهند درباره هنر ایران اطلاعاتی کلی داشته باشند.»

کتاب دیگری که مظفر بختیار در شکل گیری آن نقش به سزایی داشته است «شکوه ایران» نام دارد. این کتاب در سه جلد منتشر شده است. شکوه ایران تألیف گروهی از هنرمندان و اهل قلم است که عده‌ای از متخصصان هنر ایران هر کدام در رشته خاصی، فصل‌های مختلف این کتاب را نوشته‌اند. چنانچه مظفر بختیار در این باره می‌گوید: «حسب گرایش خودم مطالب و مقالات خوشنویسی را نوشتم. شکوه ایران کتاب بسیار ارجمندی شده است به دلیل اینکه هنر و فرهنگ ایران را در یک نگاه معرفی می‌کند. البته این سه جلد کتاب که در حدود شش هزار صفحه است، بیشتر به هنر ایران می‌پردازد. به هرحال کتاب موفقی شده است.»

ناشر شکوه ایران، Booth-cliborn بوس کلیبورن، ناشر معروف آثار هنری در جهان است. این کتاب در ایران به وسیله مرکز نشر دانشگاهی توزیع شده است. درباره این کتاب بختیار می‌گوید: «این کتاب درباره هنر و فرهنگ ایران و برخی از آداب و رسوم مردم ایران است. فرهنگ و هنر ایران به قدری وسیع است که باز هم حق آن در سه جلد کتاب ادا نمی‌شود. مهم‌ترین عناصر فرهنگ ایران را درنظر گرفته‌ایم که بیشتر روی هنر ایران تأکید شده و در برخی از فصول هم درباره آداب و سنت‌ها و رسوم مطالبی دارد که منضم به عکس‌های متعددی است. در تألیف این مجموعه نظر بر این بود که بیشتر هنر ایران از دیدگاه ایرانیان دیده و معرفی شود. مثلاً دکتر سیروس پرهام، دکتر ‌پورجوادی و عده دیگری از چهره‌های کار‌شناس و سر‌شناس در تألیف و تدوین این کتاب همکاری داشتند».

کتاب دیگری که مظفر بختیار به بازار نشر فرستاده ترجمه‌ای از کتاب «Grass» است که «کوپر» نویسنده و فیلمساز معروف آمریکایی آن را نوشته و بختیار این کتاب را به نام «علف» ترجمه کرده است. وی درباره این کتاب می‌گوید: «به نظر من کتاب بسیار جالبی است. این کتاب از چند جهت قابل توجه است. به دلیل اینکه هم از لحاظ ایران‌شناسی، هم از نظر شناخت ایل بختیاری و هم از این نظر که «علف» یک فیلمنامه است، نخستین فیلم مستندی است که در دنیا تهیه شده است. کوپر در سال ۱۹۲۴ / ‎ ۱۳۰۴به ایران آمده بود برای تهیه این فیلم مستند. نظر کوپر این بود که سینما می‌تواند بزرگ‌ترین عامل ارتباط و تبادل فرهنگ‌ها در جوامع بشری باشد. کوپر نخستین فیلم مستند دنیا را با عنوان «گراس» از کوچ ایل بختیاری تهیه کرد.»

«آداب فتوت» کتاب دیگری است که مظفر بختیار آن را ترجمه کرده است. این کتاب در واقع رساله‌ای است از «فرانس تشنر»، خاور‌شناس آلمانی که تخصص‌اش در زمینه فتوت است. این رساله درباره نوآیین‌ها و بدعت‌هایی است که در آیین فتوت پدید آمد و آیین فتوت را به صورت ابزاری سیاسی در خدمت خلفای عباسی درآورد. این رساله یک بحث تخصصی جالبی است که مخاطبانش عام نیستند. این کتاب سال‌ها پیش چاپ شده بود.

کتاب «مجموعه آثار رضا عباسی» که دکتر مظفر بختیار آن را گردآوری کرده، از غنی‌ترین مجموعه‌های موجود از آثار این نقاش بزرگ است. نکته قابل توجه در این مجموعه دقت به کار گرفته شده، از جانب گردآورنده است، چرا که در دوره صفوی و هم زمان با رضا عباسی چند رضای نقاش دیگر هم وجود داشته‌اند که به دلیل شباهت اسمی ‌گاه نقاشی‌هایشان از آثار رضا عباسی قابل تشخیص نیست. دکتر بختیار در ۷۲ تصویر موجود در این کتاب سعی کرده آثاری را گردآورد که اصالت آن‌ها کمتر مورد تردید است. او در مقدمه کتاب قول داده بود که مجموعه‌ای نیز از نقاشی‌های دیواری رضا عباسی فراهم آورد که متأسفانه هنوز انجام نشده است.

رضا عباسی از بنیانگذاران مکتب اصفهان و در واقع مهم‌ترین نقاش این دوره است. تفاوت‌هایی که آثار او با آثار استادان بزرگ گذشته دارد به دو شاخه مربوط می‌شود. یکی انتخاب مضامین جدید است که با توجه به چند واقعیت تاریخی توجیه پذیر می شود. اول انتخاب اصفهان به عنوان پایتخت و ساخته شدن بناهای باشکوه در آن که نیازمند نگارگری بودند و همکاری استادان بزرگی چون عباسی در این مورد است که مثلاً می‌توان به دیوارنگاره‌های پلکان کاخ عالی قاپو و سردر قیصریه اشاره کرد که به احتمال زیاد اثر رضا عباسی و شاگردان اوست. و دوم کوچاندن ارامنه جلفا به اصفهان و رفت و آمد اروپاییان به ایران که باعث رونق هنر نقاشی و استقلال آن از دربار می‌شود، به طوری که نقاشان این دوره می‌توانند با سفارش گرفتن تک چهره‌ها از مردم ارتزاق کنند. همین موضوع سبب می‌شود که مضمون بیشتر آثار عباسی برخلاف استادان پیشین نه صحنه‌های جنگ و یا بزم کاخ‌های شاهان که زندگی روزمره طبقات مختلف مردم جامعه باشد.

تصویرسازی کتب ادبی نیز به نسبت دوره‌های پیش کمتر است البته رضا عباسی به تصویرسازی کتاب‌هایی مثل دیوان میرعلی شیرنوایی، خسرو و شیرین نظامی و شاهنامه فردوسی نیز پرداخته ولی در مجموع می‌توان گفت که او از نقاشی روایی بسیار فاصله گرفته است. مسأله مهم دیگر در آثار او تفاوت تکنیک‌های نقاشی است. عباسی به نسبت پیشینیان بسیار کمتر از رنگ استفاده می‌کند، اکثر نقاشی‌های او در تنالیته‌های ارغوانی، قهوه‌ای و خاکستری رنگی است.

حذف رنگ و روایت و با توجه به اینکه پرسپکتیو تا آن زمان هیچ‌گاه در نقاشی ایران وجود نداشته، تنها چیزی که عملاً باقی می‌ماند، خط است. اکثر منتقدین معتقدند مهم‌ترین نکته در آثار رضا عباسی کشف ارزش بیانی خط و قلم گیری است. تا حدی که رضا عباسی حتی برای شبیه سازی جانوران، که از موضوعات مورد علاقه‌اش بوده، از سایه‌پردازی استفاده نمی‌کرده است. در طراحی‌های او خطوط روان و سیال فراوانند و از‌‌ همان ریتمی برخوردارند که خطوط شکسته و نستعلیق.

نقاشی ایرانی تا پیش از رضا عباسی دارای قوانین و تقسیمات مشخص هندسی، جدول بندی و حتی تقسیمات رنگی است، مثل تضاد رنگ‌های خالص و مکمل. اما رضا عباسی به خاطر تمایل به تک چهره‌ها و همین طور عدم استفاده زیاد از رنگ از این معیار‌ها نیز فاصله می‌گیرد. این کتاب ضمن انتشارات سازمان اوقاف در سال ۱۳۵۰ به چاپ رسیده است و از مهم‌ترین آثار تهیه شده درباره نقاشی‌های رضا عباسی به شمار می‌آید.

دکتر مظفر بختیار در زمینه هنر ایران نیز، هم اکنون کتاب «احوال و آثار میرزا غلامرضا اصفهانی» خوشنویس و شاعر و عارف مشهور را به طرزی نفیس در دست چاپ دارد.

کتاب «واژه‌ها و اصطلاحات اسلامی در زبان چینی» تألیف دکتر وانگ جیان پینگ استاد پژوهشکده مذاهب اسلامی و عضو فرهنگستان علوم اجتماعی چین، صرف نظر از ارزش ذاتی خود به لحاظ هویت و ساختار واژه‌ها که به میانجی زبان فارسی و عناصر ایرانی وارد زبان چینی شده، نمودار حوزه پهناور نفوذ فرهنگ ایرانی در دور‌ترین سرزمین‌های جهان قدیم و در اقصای خاور دور است.

در باره این کتاب مظفر بختیار در نشریه بخارا می‌نویسد: «واژه‌ها و اصطلاحات عربی، چنان که در مقاله‌ای در Maritime Silk Route Studies (نشریه مرکز تحقیقات راه ابریشم دریایی چین) با ارجاع به منابع و مستندات لازم به تفصیل توضیح داده‌ام به میانجی زبان فارسی و با هنجارهای آوایی و ساختار فارسی وارد زبان چینی شده است. در این مورد با نویسنده کتاب هم گفت‌و‌گو‌ها داشتیم و با قدرت جامعی که در نامگذاری و گزینش عنوان کتاب به کار داشت توجه خود را به این نکته ظریف و اساسی نشان داده است.

انتشار اسلام در چین توسط ایرانیان و فارسی زبانان موجب شد مقدار زیادی از کلمات فارسی و واژه‌های عربی در فارسی در واژگان مسلمانان و زبان چینی به صورت لغت دخیل وارد شود. به طوری که اکنون بسیاری از لغات و اصطلاحات و نامواژه‌های مذهبی که حتی در ایران، بر اثر تأثیرگذاری فقهای عربی زبان شیعه از دوره صفوی به بعد شکل عربی آن‌ها رایج شده در بین مسلمانان چین به‌‌ همان شکل قدیم فارسی به کار می‌رود.

کتاب ذاشیه (zaxiue) که از متون و درسنامه‌های متداول معارف اسلامی و حوزوی (به اصطلاح چینی نظام آموزش مسجدی) از دوره یوان (قرن هشتم هجری) تا کنون در چین است شامل خطبه‌ها، نیت‌ها، دعا‌ها و صیغه‌های شرعی است که بر مسلمانان واجب است در عبادات و مناسک و عقود شرعی به لفظ و عبارت فارسی ادا گردد. 

هنوز هم طبق سنت برخی از حوزه‌های اسلامی چین، مانند حوزه شرقی شاندونگ، ادای صیغه ایجاب و قبول به عبارت فارسی شرط لازم برای مشروعیت و صحت عقد ازدواج است، هرچند دو طرف زبان فارسی ندانند و به حفظ و نقل عبارت برگزار گردد. 

متن خطبه عقد است در ذاشیه:
اکنون به فرمان خداوند جهان و خالق کون و مکان و مربی عالمیان و پادشاه ازل و حکیم لم یزل و به شرف سنت سنیه بهترین اولاد بنی آدم و برگزیده گلستان معرفت و کدخدای ملک خدا و شفاعتخواه روز جزا، یعنی به نام لطیف شریف محمدمصطفی (ص) و به اجماع صحابه کبار (رض) و به مذهب مهذب امام اعظم کوفی صوفی (رح) و به گواهی این جماعت مسلمین که دراین مجلس امر خیر حاضرند، شما که وکیل ثابت الوکاله بالمشافهه‌اید از قبل مسماه فلانه بنت فلان بوده باشید نفس نفسیه موکله خود را به زنی و نکاح صحیح مسلمانی و به چهار امور شرعی که بین الناس معروف و مشهور است و به مهر مذکور که بعض او معجل و بعضی مؤجل است الی بقاءالنکاح به این جوان حاضر راغب که فلان بن فلان بوده باشد دادیدش به زنی؟ باز وکیل گوید: دادیمش به زنی و شما که جوان حاضر راغب‌اید نفس نفیسه موکله‌شان را به زنی و به نکاح مسلمانی در بدل املاکات مذکور خواستید و قبول کردیدش به زنی؟ داماد گوید: قبول کردیمش!

در همین کتاب عبارت نیت وضو و نمازهای روزانه به فارسی چنین آمده است: نیت کردم که آبدست می‌سازم از برای برداشتن حدث را تا نماز بر من مباح شود، الهی از من قبول گردان. نیت کردم که بگزارم ... رکعت فریضه نماز بامداد‎/ پیشین‎/ دیگر‎/ شام/ خفتن وقتی متوجه شدم به جهت کعبه خالصاً لله تعالی اقتدا کردم به این امام، الله اکبر. (نسخه خطی ذاشیه در کتابخانه شهر نانکن چین، برگ ۱۳۵ ـ ۱۳۶. ۱۸ـ۲۲)

همچنان که بر چند میلیون مسلمان شین جیائو یا جهری مذهب چینی که در اقامه احکام مواظبت و مراقبت نام دارند، واجب است که هر روز در تعقیب نماز بامداد یک بند از مخمس شمس الدین تبادکانی از تربیت شدگان و یاران طریقتی مولانا عبدالرحمن جامی را به فارسی بخوانند و در ماه دوره نمایند آن را بی‌آنکه اکثرشان زبان فارسی بدانند یا معنی تطابقی آنچه را می‌خوانند دریابند.

جایگاه زبان فارسی به عنوان زبان رسمی اسلامی در شرق سرزمین‌های اسلامی به فتوای تاریخی علمای ماوراءالنهر در قرن سوم برای ترجمه و تفسیر متون دینی به زبان فارسی و آرای شمس الائمه سرخسی در کتاب المبسوط باز می‌گردد که در مراجع فقهی متداول در بین مفتیان و فقهای حنفی مذهب چین مانند کتاب شرح تنویرالابصار (۱‎/۴۵۱) در باب جواز کاربرد زبان فارسی در ادعیه عبادات و نیات و استشهاد به آیات شریفه، به سبب بی‌رغبتی مسلمانان شرق نسبت به زبان عربی، بحث شده است. 

توجه مسلمانان چین نسبت به حفظ و اشاعه زبان فارسی به عنوان زبان رسمی و مشترک و فرهنگی جامعه اسلامی و احتراز از به کار بردن زبان و خط چینی و جایگزین ساختن خط شیائو ارجینگ و نگه داشت هویت فرهنگی خود باعث شد جامعه اسلامی چین به سرنوشت سایر اقلیت‌های دینی در چین دچار نشود که به مرور زمان در جامعه و فرهنگ دربرگیرنده چین ماهیت و هویت خود را از دست دادند. 

واژه hui-hui که در زبان چینی به معنی مسلمان است، چنان که در بررسی نامه نسخه‌های خطی اسلامی در چین با استناد به منابع چینی آورده‌ام، در چین قدیم معنی "فارسی زبان" داشت و چون زبان فارسی زبان دینی و فرهنگی و شاخصه مسلمانان چین بود hui-hui به تدریج معنی مسلمان به خود گرفته است. زبان عربی در قدیم کارایی چندانی در نشر فرهنگ و معارف اسلامی درچین نداشته، طبق‌‌ همان بررسی نامه ۹۹ درصد از نسخه‌های خطی متون متداول اسلامی در چین به زبان فارسی و از متون ادبیات فارسی است.»

مظفر بختیار‌‌ همان طور که در آغاز نوشتیم از جمله کسانی است که باید بیشتر از این قدرشان را دانست و درباره‌شان گفت و نوشت. کسانی که دغدغه‌ای جز اعتلای نام ایران ندارند و جز بزرگی برای ایران در جهان نمی‌خواهند.

منبع: روزنامه ایران، شماره ۳۵۲۶، مورخ ۲۷/۹/۸۵، صفحه ۱۱ (مهرگان)

مطالب مرتبط:
- فراخوان غیردولتی برای بررسی زندگی علمی و آثار دکتر مظفر بختیار

کد مطلب: 8025
Share/Save/Bookmark
دانشجو ارشد فلسفه دانشگاه تهران
۱۳۹۲-۱۰-۲۰ ۰۲:۵۴:۴۲
مایه افتخاری
مجتبی
۱۳۹۲-۱۰-۱۷ ۱۸:۲۶:۵۸
معرفی چنین بزرگانی خدمت به مردم است
وحید دهکردی
۱۳۹۲-۱۰-۰۳ ۱۱:۲۹:۰۰
به نام یزدان پاک
از تمامی سرورانی که در راستای معرفی دکتر مظفر بختیار، تلاش نی کنند، صمیمانه سپاسگزارم.
درود بر همه