۹
فروتن: ادبیات قوم بختیاری با تاریخ عجین است
يکشنبه ۹ مرداد ۱۳۹۰ ساعت ۱۷:۴۴
فروتن: ادبیات قوم بختیاری با تاریخ عجین است
 

سرویس فرهنگ و هنر ایبنانیوز
گفت‌و‌گو: پدرام طاهری
عکس‌ها: امین مرادی


اشاره: بررسی تاریخ تحقیق و پژوهش در حوزه ادبیات قوم بختیاری نشان می‌دهد که بخشی از این مطالعات توسط بیگانگان و خاور‌شناسان بر روی ادبیات بومی قوم بختیاری صورت گرفته است. مهم‌ترین منابع در مورد ادبیات بختیاری که توسط این گروه از محققین غربی انجام شده عبارتند از: تحقیقات ژوکوفسکی خاور‌شناس روسی، لوریمر، ولادیمیر می‌نورسکی و دیگر محققین. بخشی دیگر از تحقیقات پیرامون ادبیات بختیاری مربوط می‌شود به پژوهشگران و نویسندگان ایرانی که این تحقیقات به دو دسته تقسیم می‌شوند؛ بخشی از آن حاصل تلاش محققان غیر بختیاری است و برخی دیگر از کارهای پژوهشی توسط محققین بختیاری صورت گرفته است. در این میان برخی از مطالعات محققین غیر بختیاری و غربی دارای نواقصی به دلیل عدم آشنایی آن‌ها با ادبیات بومی منطقه بود. امروزه تحقیق در حوزه ادبیات بومی جایگاه خاص و با اهمیت در پژوهش‌های ادبی پیدا کرده در حوزه ادبیات بختیاری پژوهشگران خوب و البته انگشت شماری هستند که با فعالیت‌های مطالعاتی زیاد و مبتنی بر کار علمی و مستند و پایه‌ای آثار درخشانی را به دوستداران و علاقمندان به فرهنگ و ادبیات عامه عرضه کرده‌اند. استاد فریبرز فروتن از معدود پژوهشگران معتبر و ممتاز عرصه ادبیات بختیاری است که یکی از دلایل و شاخصه‌های پربار بودن محتوای آثار پژوهشی وی این بود که خود دوران کودکیش را در میان عشایر ایل بختیاری گذرانده و این ارتباط نزدیک با فرهنگ عشایری ایشان را به درک و آگاهی و شناخت عمیق‌تر از عناصر فرهنگ بختیاری رسانده که دستاوردهای آن در آثار پژوهشی وی آشکار است. 

فریبرز فروتن در سال ۱۳۵۲ در شهرستان لالی واقع در استان خوزستان متولد شد. وی دارای تحصیلات آکادمیک دانشگاهی در مقاطع تحصیلی لیسانس حقوق قضایی و فوق لیسانس علوم کتابداری و اطلاع رسانی می‌باشد و عضو هیئت علمی و مدرس دانشگاه آزاد اسلامی واحد اهواز است. آقای فروتن فعالیت‌های فرهنگی و پژوهشی خود را از سال ۱۳۶۷ و با ارائه اولین مقاله در مجله اطلاعات هفتگی (صفحه فرهنگ و مردم) آغاز نمود و بر اساس ارزیابی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به عنوان جوان‌ترین محقق و نویسنده برگزیده کشور در سال ۱۳۷۶ شناخته شد و در نمایشگاه بین المللی کتاب تهران از ایشان تجلیل شد.

آثار و تألیفات ایشان از این قرار است: ۱- گنجینه مثل‌های بختیاری، انتشارات خوزستان، سال ۱۳۷۵، چاپ دوم انتشارات صمد ۲- چیستان‌های بختیاری، انتشارات صمد اهواز، ۱۳۸۳ ۳- زیارتگاه‌های بختیاری، جلد اول، شرح احوال زندگانی حضرت سید ابراهیم بن محمد بن موسی کاظم (شاهزاده ابوالقاسم) ۴- دستور زبان بختیاری، انتشارات کردگار ۱۳۸۷.

فریبرز فروتن همچنین در زمینه‌های علوم اجتماعی، تاریخ، مردم‌شناسی، فولکلور، زبانشاسی و فرهنگ عامه دارای تحقیقات پژوهشی هستند و در این مباحث صاحب نظر می‌باشد. وی همچنین دارای بیش از ده مقاله ادبی، فرهنگی، اجتماعی و تاریخی ارائه شده در سمینار‌ها و همایش‌های داخلی و چاپ شده در نشریات و مجلات معتبر داخلی می‌باشد ایشان همچنین دبیری کنگره بزرگداشت عارف بزرگ میرزا بختیاری که در مسجد سلیمان برگزار شده بود را در کارنامه فعالیتهای فرهنگی خودشان دارند.

در گفت‌و‌گویی که با استاد فریبرز فروتن داشتیم در مورد موضوعات مختلفی از گونه‌های ادبی و ظرفیت‌های ادبیات بختیاری صحبت شد. این صاحب نظر نقطه نظرات مفیدی ارائه دادند که ماحصل این گفت‌و‌گوی اختصاصی ما با وی به استحضار شما کاربران ارجمند می‌رسد:

* تعریفی اجمالی از فرهنگ و ادبیات عامه و اهمیت آن ارائه دهید؟ 

- در واژه نامه‌ها و لغت نامه‌ها معانی مختلف از کلمه «فرهنگ» شده و بعضی از شخصیت‌ها مانند دکتر شریعتی، علامه دهخدا، جلال آل احمد، ادوارد تایلور، مالینوسکی، ژاک ریگو، تعاریف گوناگونی از فرهنگ را ارائه کردند و یا مثلاً دکتر غلامعلی حداد عادل در کتاب «فرهنگ برهنگی و برهنگی فرهنگی» فرهنگ را این گونه تعریف می‌کند: «فرهنگ در نظر ما و به تعریف ما، عبارت است از کلیترین بینش و نگرشی که یک جامعه نسبت به جهان دارد، این بینش و نگرش‌‌ همان معنایی است که آنجامعه برای هستی و انسان قائل است و به اندازه‌ای جهان شمول است که همه ارزش‌ها و روش‌های فردی و اجتماع را در بر می‌گیرد.» 

وجود فرهنگ،‌‌ همان رود سیال و خروشانی است که آدمی را به دریای کمال و معرفت رهنمون می‌سازد. ادبیات عامه یا‌‌ همان فولکلور (FOLKL_ORE ) به حکمت عامیانه یا فرهنگ قومی و دانستنه‌های عامه و عباراتی از این قبیل تغییر یافته است. البته مترجمان هنوز برای انتخاب یک اصطلاح جامع شمول در این خصوص به اجماع نرسیدند.«فرهنگ عامه» شامل موضوعاتی شفاهی می‌شود که زبان به زبان و سینه به سینه از گذشتگان به آیندگان منتشر و منتقل می‌شود. این موضوعات ادبی و شفاهی در برگیرندهٔ باورداشت‌ها، پنداشت‌ها، لالائی‌ها، مثل‌ها، متل‌ها، چیستان‌ها، افسانه‌ها، هزلیات، نغمه‌ها، ترانه‌ها و... می‌شود. ادبیات عامه از مرزهای ادبی سنتی و قومی خود در کنار تحولات و تکنولوژی پاسداری می‌کند، به عبارت دیگر ادبیات عامه محافظان خوبی برای حفظ و نگهداشت مرزهای سنتی هستند. لذا بایستی به تقویت این حوزه از ادبیات کوشید تا همانا از گزند، گزنده‌های فرهنگی مهاجم مصون بمانند. 

شناخت فرهنگ اقوام و یا خرده فرهنگ‌ها به ایران‌شناسی کمک شایانی می‌کند. ارزش بخشیدن و اهمیت دادن به خرده فرهنگ‌ها و فرهنگ مردم در واقع ارج نهادن به مردم است. بررسی و شناخت دقیق ادبیات عامه اقوام مطالعه و تطبیقی آنان ضرورت دارد. «صادق هدایت» در اهمیت و فواید ادبیات عامه می‌گوید: «نه تنها از لحاظ علمی و روان‌شناسی قابل توجه است بلکه برخی از نکات تاریک فلسفی و تاریخی را برایمان روشن خواهد ساخت.» 

* از پیشینه و ریشه‌های تاریخی ادبیات قوم بختیاری و ظرفیت‌هایی که ادبیات این قوم برای ارائه دارد بطور اجمال سخنانی بفرمائید؟ 

- بقول «دکتر میر جلال الدین کزازی» که می‌فرمایند: «ایران سرزمین هزاره هاست» پس در این سرزمین در هزاره‌های کهن و دیرین اقوام گوناگون پراکنده‌اند و هر کدام در سمت و سویی از این سرزمین ایران واقع شده‌اند و دارای زبان، فرهنگ، آداب و رسوم خاص منطقه‌ای خود هستند. همه و همهٔ این خرده فرهنگ‌ها در تلاش بوده و هستند تا در کنار هم فرهنگ ایران زمین را به دنیا نشان دهند. 

یکی از این خرده فرهنگ‌ها در این گهوارهٔ هزاره‌ها و فرهنگ‌های ایرانی، فرهنگ قوم بختیاری است که قدمت آن به اندازهٔ قدمت سرزمینشان است. قوم بختیاری از جمله ایرانی‌های عیلامی زاگرس نشین هستند و به سبب موقعیت اجتماعی و نوع زندگی خود دارای اقامتگاه‌های گرمسیری و سردسیری‌اند. بی‌شک چنین جماعتی از دیرباز دارای انواع گونه‌های ادبی بوده و توانسته قرن‌ها با گفتمان ادبی قومی خود زندگی کنند. ادبیات قوم بختیاری با تاریخ سرزمین بختیاری گره خورده است. از زمان حضور و شکل گیری اجتماعی آنان ادبیات آن قوم هم شکل گرفته است و وسیلهٔ تعامل و ارتباطشان ادبیات بوده است. اصولاً همه مردمان با داشتن ادبیات موفق به پیوند در اجتماع می‌شوند. آنچه که از ادبیات عامه در بختیاری داریم حاصلی از انتقال دانش‌ها به شکل سینه به سینه است. 

در حوزه ادبیات رسمی ایران هم در نیم قرن اخیر به تحقیق ادبیات و لهجه‌ها و فرهنگ‌های عامه و محلی پرداخته شد. این کمبود فقط متوجه قوم بختیاری نیست، بلکه کمرنگی تحقیق در فرهنگ عامه همه اقوام ایرانی تا نیم قرن نیز مشهود است. این عدم تحقیق و پژوهش در فرهنگ عامه اقوام ایرانی دلایل مختلفی دارد، مثلاً شاید ادیبان و نویسندگان کار پژوهش بر فرهنگ عامه را در منزلت و شأن خود نمی‌دیدند و شاید هم برای آنان وقت گیر بوده و یا سود آور نبوده است و یا اینکه این مقوله جایگاهی در سیاست‌های فرهنگی حکومت‌های قبل نداشته است و دلایل دیگری. یکی از این ادبیات‌های قومی دست نخورده، ادبیات قوم بختیاری بوده است. تا اوایل انقلاب اسلامی آثار نظم و نثر در بختیاری انگشت شمار بودند که در نظم می‌توان به دیوان اشعار حسین پژمان بختیاری، دیوان اشعار داراب افسر بختیاری، مجموعه اشعار ملا زلفعلی کرانی چهار لنگ اشاره کرد و در نثر می‌توان اشاره کرد به تاریخ بختیاری نوشته سردار اسعد، تاریخ بختیاری نوشته ابوالفتح اوژن بختیاری، ضرب المثل‌های بختیاری نوشته بهرام داوری خسروی بابادی مقالات و یادداشتهایی از خاطرات سردار ظفر بختیاری در مجله وحید.
 
در موسیقی هم از نوار کاست غلامشاه قنبری خواننده محلی بختیاری می‌توان یاد کرد. قوم بختیاری ظرفیت‌های خوبی را در بخش‌های گوناگون از جمله تاریخ، ادبیات، موسیقی، هنر، عرفان، زبان‌شناسی، باستان‌شناسی و... برای ارائه دارد. ولی امروزه در حوزه‌های مختلف شاهد حضور آثار نویسندگان و محققان و شعرا و هنرمندان خوب بختیاری در سطح کشور هستیم. 

* اهمیت و جایگاه ضرب المثل‌ها را به عنوان یکی از گونه‌های ادبی و تاثیر آن در جامعه را برایمان بیان کنید؟ 

- مثل‌ها یا ضرب المثل‌ها آینه تمام نمای زندگی اجتماعی و حیات مادی و معنوی مثل گویان است. بازتاب آداب و فرهنگ در تاریخ اجتماعی است. با مطالعه و بررسی آن‌ها می‌توان مفاهیم فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و تربیتی را بدست آوریم. تحلیل دقیق محتوایی مثل‌ها نقش مهمی در تحقیقات تاریخی، جامعه‌شناسی، مردم‌شناسی و انسان‌شناسی دارد و در واقع مثل‌ها موجب حفظ فرهنگ غنی ایران می‌شوند، چرا که ادبیات عامه و مثل و چیستان در آموزش و پرورش فرزندان مؤثر بوده و در طول قرن‌ها بنیان خانواده را محفوظ نگه داشته‌اند و می‌توان گفت مثل‌ها حکمت‌های تجربی مردمی هستند. مثل‌ها و واژه‌های مثل‌ها و داستانزدهای مثل‌ها می‌تواند از خیلی نکات مبهم و کور و تاریک گره گشایی نماید. 

*در پژوهش‌هایی که پیرامون ادبیات بختیاری داشته‌اید بخش زیادی از کارهای شما بر روی ضرب المثل‌ها، چیستان‌های بختیاری بوده اجمالاً توضیحی در این خصوص بفرمایید و از جایگاه مثل‌ها در پژوهشهای محققین بختیاری بگویید؟ 

- ضرب المثل‌ها بازتاب اندیشه‌های یک جماعت هستند و نیز میراث کهن ادبی یک قوم می‌باشند. اصولاً هدف اصلی مثل‌ها تربیتی است، اما کارکرد آن مثل‌ها در زندگی مردم می‌تواند اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و تفریحی و... باشد و مردم در موقع و زمان خاص خود از آن مثل در جایش استفاده کنند. لذا مثل علاوه بر بهینه بودنش بهره وری دارد. یک ضرب المثل به لحاظ ایجاز و کوتاه بودنش می‌تواند جایگزین ساعت‌ها بحث و گفت‌و‌گو و استدلال شود. 

چیستان‌ها از قدیمی‌ترین انواع صناعات ادبی در ادبیات فارسی هستند و ریشه در فرهنگ مردم داشته و حاصل تراوشات ذوق پاک و طبع روان و شوخ مردم طنز‌پرداز و طنز پسند می‌باشند که در قالب شعر و نثر نمود پیدا می‌کنند. عمر تدوین اولین کتاب مثل فارسی به چهارصد سال پیش بر می‌گردد، آنهم توسط یک دانشمند ایرانی بنام هبله رودی در کلگنده حیدرآباد هند صورت گرفته است. از معروف‌ترین افراد ایرانی پیرامون مثل‌های ایرانی که کار کردند می‌توان در قرن معاصر به دهخدا، امیر قلی امینی، سید کمال الدین مرتضوی فارسانی، احمد بهمنیار، ابوالقاسم انجوی شیرازی، شاملو، پرتوی آملی و حسن ذوالفقار و... اشاره نمود. 

تدوین و جمع آوری ضرب المثل‌های بختیاری عمری ۵۰ ساله دارد. اولین اثر مستقل پیرامون ضرب المثل بختیاری توسط بهرام داوری در سال ۱۳۴۳ شمسی بوده است. بعد هم به ترتیب ذبیح اله کریمی سال (۱۳۶۶)، عبدالعلی خسروی (سال ۱۳۶۸)، کیانوش کیانی هفت لنگ (سال ۱۳۷۰)، احمد عبدالهی مؤگوئی (سال ۱۳۷۲)، یحیی پیرعباسی (سال ۱۳۷۴) و بنده (سال ۱۳۷۵)، دکتر عباس قنبری عدیوی (سال ۱۳۸۱)، موسی نقدی‌پور (سال ۱۳۸۳)، اردشیر صالح‌پور (سال ۱۳۸۵)، نادر حیدری پبدنی (سال ۱۳۸۶) به نگارش کتاب مستقل در خصوص ضرب المثل‌های بختیاری پرداختند. 

کتاب چیستان‌های بختیاری بنده که در سال ۱۳۸۳ به چاپ رسید، اولین اثر مستقل پیرامون چیستان‌های بختیاری است و تاکنون کتاب گنجینه مثل‌های بختیاری اینجانب که در سال ۱۳۷۵ توسط انتشارات خوزستان به چاپ رسید و چاپ دوم آن در سال ۱۳۸۳ توسط انتشارات صمد به چاپ رسیده به علت استقبال فرهنگ دوستان و علاقمندان کلیه آثار در آستانه چاپ سوم قرار گرفتند. 

* اکتشاف نفت در سرزمین بختیاری چه تاثیری بر روی فرهنگ ادبی و اجتماعی آن منطقه گذاشت؟ 

- این موضوع دارای ابعاد گوناگونی است و از حوصله این گفت‌و‌گو خارج است. اما اصولاً هر جا تکنولوژی صنعتی پا بگذارد فرهنگ خود را نیز به همراه می‌برد. با پیدایش نفت در صد سال گذشته در مسجد سلیمان و حضور خارجیان به همراه فرهنگ خارجی خود و دانش کار صنعتی نفت را در گرمسیرات بختیاری شاهد بودیم. بسیاری از خانواده‌ها به واسطه همکاری و حضور در بخش اکتشاف نفت دست از زندگی عشایری کشیدند و زندگی شهری را انتخاب کردند. 

اثرات گوگونانی چه مثبت و چه منفی برای مردم ایجاد کرد. در دو دهه حضور آنان در سنوات ابتدایی پیدایش نفت تا مرحله بهره برداری و بعد از آن و بکارگیری نیروی انسانی بختیاری در بخش تولید و اجرای دستور کار روزانه کارگران موجب شد تا واژه‌هایی از فرهنگ خارجی به شهرهای نفتی سرزمین بختیاری به دلیل فرهنگ سازمانی کار به جای بماند. البته با گذشت زمان و فوت گویشوران کارگری یا کارمندی قدیم شرکت نفت آن واژه‌های دریافتی دیگر کاربرد و کارآیی لازم را ندارند و نسل‌های بعد از آن خیلی بندرت این کلمات را بکار می‌برند، آنهم برای نامیدن بعضی از محلات. مضافاً اینکه این خرده تاثیر یک طرفه نبود، بلکه بعضی از خارجیان هم واژه‌هایی از بختیاری را یاد گرفتند، بطوری که بعضاً به راحتی صحبت می‌کردند که این موضوع را مجموعه خاطرات خود اشاره کردند. 

* جنابعالی به عنوان یک صاحب نظر در حوزه ادبیات بختیاری، آیا در این ضرب المثل‌ها از دیدگاه آسیب‌شناسی انحرافات و لغزش‌هایی می‌بینید که با شرایط امروز اندیشه‌های جهان شمولی سازگاری نداشته باشد؟ 

- ببینید، یک ضرب المثل ممکن است دامنه کاربردی آن جهانی باشد و یک ضرب المثل هم ممکن است در یک منطقه خاص رواج و زبانزد باشد. بخشی از ضرب المثل‌ها هستند که حکیمانه و با معنی‌اند اما از نظر لحن خارج از ادب و نزاکت هستند. در ادبیات رسمی فارسی هم نمونه‌هایی وجود دارد، مثلاً کلماتی در مثنوی معنوی مولوی و دیوان انوری ابیوردی. لذا از اینگونه واژه‌ها چه در قالب مثل و چه در قالب چیستان و شعر و نثر تاکنون در نوشته‌های نویسندگان بختیاری من ملاحظه نکردم اما ممکن است بعضی از افراد به صورت شفاهی و محاوره‌ای در قالب لفظی در موارد خاص استفاده نمایند. 

* همانطور که در شعر و موسیقی بختیاری طبیعت انعکاس داشته جایگاه طبیعت در ضرب المثل‌های بختیاری را بیان کنید؟ 

- بله، مثلاً در این ضرب المثل: برد لبد گردو لبد اشکنه (barde lebd gerdu lebde eskane) یعنی: سنگ لبد (نام منطقه‌ای در بخش بازفت چهار محال بختیاری) گردوی لبد را می‌شکند و یا: بردیم به آسماری دست ز دینم نی ورداری؟ b_ordim be asemari dast ze dinom niv_ordari؟ یعنی: مرا تا آسماری (نام کوه و منطقه‌ای در اطراف مسجد سلیمان) دنبال کردی دیگر دست از دنباله‌ام بر نمی‌داری. 

* به نظر شما، زبان چه نقشی در تاریخ و تمدن سازی ملت‌ها ایفا کرده؟ عمرش تا چه حد است و تنوع زبانی چه نقشی و اهمیتی دارد؟ 

- زبان یک موهبت الهی و نهاد اجتماعی و قراردادی است. بخاطر اینکه افراد یک جامعه از مقاصد و اهداف همدیگر اطلاع پیدا کنند. برای برقراری پیوند و ارتباط خود با آنان از زبان استفاده می‌کنند. تنوع زبانی و فرهنگی از عوامل مهم و اساسی پیشرفت بشر در حوزه‌های مهم فکری و اجتماعی است و هدف بشر استفاده ممکن و کامل از تفکر در آفرینش تولیدات فکری است و رسیدن به این هدف بدون وجود تنوع فرهنگی ممکن نیست.
اگر روزی تمام مردم دنیا یک جور حرف بزنند و همه یک جور فکر کنند، آن روز پایان عمر زایایی بشر است، چرا که بایستی تنوع و خلاقیت وجود داشته باشد. 

مرگ یک زبان یا مرگ یک گویش خاصی برابر است با مرگ یک فرهنگ خاص. زبان به عنوان تجلی‌گاه و ویژگی‌های فرهنگی، اجتماعی و تاریخی یک ملت از اهمیت زیادی برخوردار بوده و تنوع زبان‌ها و گویش‌ها نشانگر تنوع افکار و اندیشه انسان هاست و امری طبیعی به شمار می‌رود. 

* جنابعالی پیرامون زبان بختیاری تحقیقات مفصلی داشتید که ماحصل آن کتاب دستور زبان بختیاری بوده است، آیا بختیاری دارای لهجه است یا گویش یا زبان؟ 

- در علم زبان‌شناسی برای لهجه و گویش و زبان قالب‌هایی وجود دارد منتها عامهٔ مردم این‌ها را در هم دخالت می‌دهند. گویش نمود عینی و موارد کاربردی گفتاری زبان است. لهجه به تفاوت‌های تلفظی و طرز تلفظ آهنگ و بیان و آوا‌ها را می‌گویند. زبان از سه بخش اصلی تشکیل شده است: ۱ بخش آوا‌ها: که شامل آوا‌ها و واج‌ها و فرایندهای واجی است ۲- بخش دستور: که شامل واژگان و جملات زبان می‌شود ۳- بخش معنایی: که شامل ویژگی‌ها و روابط معنایی موجود در زبان است. 

در بختیاری هر سه بخش پیکره‌های آوایی، دستوری و معنایی وجود داشته و دارد و همچنین زبان بختیاری دارای جنبه‌های توانش زبانی و کنش زبانی می‌باشد. لذا از نظر علمی بختیاری قابلیت زبانی را دارد که در کتاب دستور زبان بختیاری چاپ دانشگاه آزاد اسلامی اهواز در سال ۱۳۸۸ به تفصیل به موارد دستوری و آوایی و ساخت واژه پرداخته شده است که به دلیل استقبال و تشویق اهل فن و علاقمندان بزودی به چاپ سوم می‌رسد. 

* دلایل گردآوری کتاب دستور زبان بختیاری و توجه شما به این مسئله به چه خاطر بوده است؟ 

- به دلیل علاقمندی اقدام به نگارش این اثر کردم و مدت زمان ۸ سال طول کشید. چون خود گویشور این زبان بودم، این فاکتور کمک زیادی به من کرد و چون خلاء این کار را احساس کردم، پیگیری تحقق این ضرورت فرهنگی ادبی را به عهده گرفتم. 

* زبان بختیاری چه پیوندهایی با زبان‌های قدیم دارد؟ توضیح دهید؟ 

- زبان بختیاری خود شکلی از زبان فارسی پهلوی اشکانی بوده و اطلس زبانی و خاستگاه زبان فارسی پهلوی اشکانی در جنوب کشور ایران بوده که مردمان آن جبال و مناطق بدان تکلم می‌کرده‌اند. 

می‌توان به برخی واژه‌های مشترک زبان بختیاری و زبان پهلوی اشاره‌ای داشت: مثلاً واژه‌های: وریس v_oris (طناب)، الوس alus (سپید مو)، پست pest (آردینه)، دیس dis (چسب و چسبیدن)، کله koloh (ملخ)، مزگ mazg (مغز)، ورزا varza (گاو نر). البته در زبان بختیاری واژه‌هایی از زبان قدیمی چون اوستایی، ایلامی، سومری به وفور به چشم می‌خورد. 

* این روز‌ها بحث لزوم داشتن یک رسم الخط برای زبان بختیاری در بین پژوهشگران زبان بختیاری مطرح است، نظر شما به عنوان یک صاحب نظر در این مورد چیست؟ 

- تاکنون در نگارش بختیاری‌ها از الفبای فارسی معیار استفاده می‌کنند. گر چه الفبای فارسی معیار امروزی پاسخگوی تمامی آوا‌ها و صامت و مصوت‌های زبان بختیاری نمی‌باشد به عبارت دیگر تمامی نشانه‌های آوائی و یا علائم آوای زبان و بعضی حروف زبان بختیاری در علامت‌های آوایی فارسی معیار وجود ندارد و این کمبود تا حدودی خیلی کم به پیکره آوائی زبان بختیاری اثر نامناسبی ایجاد می‌کند. 

اما بایستی فقط برای علائمی که با جانشینی یا جایگزینی آن‌ها در ثبت و ضبط دقیق واژه‌ها دچار اشکال می‌شود از علائم جدیدی که در برنامه‌های نوشتاری علم رایانه وجود دارد با همفکری و هم اندیشی زبان‌شناسان نشانه یا علامت انتخاب کرد. بایستی در این راستا تامل صورت گیرد، لذا به نظر بنده نیازی به نوشتن خط جدید برای تمام حروف نمی‌باشد و حتماً بایستی از حروف موجود فارسی استفاده نمود. لذا حروف فارسی الفبایی نباید از زبان بختیاری حذف شود و به دنبال حذف حروف فارسی از زبان بختیاری نباشیم، چرا که زبان بختیاری ریشه در زبان پارسی پهلوی دارد، 

ضمن اینکه ما ملت‌ها و کشورهای مختلفی در دنیا داریم که از خط قراردادی و حروف قراردادی انگلیسی و الفبا و خط انگلیسی استفاده می‌کنند. آنچه مهم و ماندگار است حفظ و اشاعه و آموزش زبان است نه خط. مضافاً اینکه خط و نوشتار ذاتی و طبیعی نیست. امروزه در دنیا زبان‌هایی وجود دارد که فاقد خط و نوشتارند و در تاریخ، گفتار بر نوشتار تقدم دارد. چرا که سابقه خط حداکثر به ۴۰۰۰ سال می‌رسد حال آنکه سابقه زبان و گفتار بسیار بیشتر از آن است. 

* در عصر کنونی که هجوم رسانه‌های مختلف، فرهنگ‌های بومی را با تهدید مواجه کرده، آینده زبان بختیاری و تکلم با این زبان را چگونه می‌بینید؟ با توجه به اینکه اخیراً شاعران و موسیقیدانان بختیاری به این زبان آثار خود را مکتوب می‌کنند. این مقدار تلاش را برای حفظ زبان بختیاری و نجات آن کافی می‌دانید؟ 

- در بختیاری بیشتر به زبان گفتار توجه می‌شود تا زبان نوشتار. بیشتر آثار تولیدی فرهنگی و هنری موجود در بختیاری که خاص زبان بختیاری می‌باشد به صورت شفاهی و گفتاری در قالب نوار کاست و سی دی ارائه شده است. به جز سه چهار کتاب واژه نامه و دستور زبان در بختیاری کار مؤثر و اثر بخشی بر روی زبان و زبان‌شناسی و آموزش زبان بختیاری به صورت مکتوب ارائه نشده است. این یک خلاء ادبی محسوب می‌شود و خود این مسئله یک تهدید برای زوال زبان محسوب می‌شود و بایستی از این تهدید به عنوان فرصت استفاده کرد. 

کارهای فرهنگ نویسی، لغت نویسی، زبان‌شناسی و دستور نویسی با توجه به سختی کار و مشقت‌های آن و زمان بردن از حوصله یک فرد به احتمال زیاد خارج است، بلکه کمک یک گروه علمی هم فکر و اهل فن و خبره را می‌طلبد. هم اکنون در قوم بختیاری جای یک لغت نامه، دانش نامه و دایره المعارف بختیاری خالی است.‌ ای کاش تک نگاشت‌ها و تک نویسان به یک وحدت رویه‌ای در خصوص کار گروهی برسند و خلاء ایجاد شده را پر کنند. ما در دهکده جهانی زندگی می‌کنیم و بایستی از امکانات رسانه‌ای در جهت معرفی فرهنگ و زبان و تاریخ قوم بختیاری استفاده کنیم. 

فرایند جهانی شدن در دنیای امروز موجب شده تا همه انسان‌های روی کره زمین به سمت داشتن فرهنگی یکسان پیش بروند بطوری که می‌بینیم خوراک و پوشاک، طرز تفکر و عادات، رسوم و... جوامع مختلف تقریباً در حال همسان شدن است. این همسانی و یا جهانی شدن امری پسندیده و خالی از اشکال به نظر می‌رسد ولی به اعتقاد بسیاری از دانشمندان و محققان، این همسانی فرهنگ و طرز تفکر، تنوع تفکر را نابود می‌کند و این نابودی تنوع در تفکر به خرده فرهنگ‌ها و زبان‌ها و گویش‌های خیلی از جوامع خسارت وارد می‌کند لذا بعضی از جوامع قوی‌تر می‌شوند و بعضی ضعیف و از لاغری می‌میرند. به قول استاد فرزانه زبان‌شناسی ایران دکتر زمردیان «مرگ یک گویش از مرگ یک فرهنگ خبر می‌دهد.» 

برای حفظ زبان بختیاری، آموزش زبان بختیاری در شهر‌ها و استان‌های بختیاری نشین لازم است. آن هم در مدارس در سه مقطع (ابتدائی، راهنمایی و متوسطه) و همچنین اجرائی کردن شورای عالی انقلاب فرهنگی در خصوص آموزش و زبان و ادبیات اقوام در مراکز استان‌ها برای دانشجویان دانشگاه‌ها. 

ضمناً در این گونه موضوعات بایستی مدارس را بستر اولیهٔ کار قرار دهند تا آموزش‌ها هدفمند و مؤثر و گام به گام به دانشگاه برسد. همچنین فرهنگستان زبان و ادب فارسی و بنیاد ایران‌شناسی در معرفی و زبان و گویش اقوام ایرانی برنامه ریزی بیشتری می‌کنند. 

عوامل رکورد زبان بختیاری در عصر حاضر عبارتند از:

1- گسترش همگانی آموزش و پرورش در کشور: این عامل موجب شده تا زبان فارسی از‌‌ همان مقطع اولیه تربیتی و آموزشی وارد برنامه تحصیلی دانش آموزان شود. لذا زبان بختیاری به عنوان زبان دوم استفاده می‌شود.
 
2- مهاجرت روستائیان و عشایر به شهر‌ها: روی آوری به فرهنگ شهرنشینی و آشنایی به این فرهنگ موجب مغفول ماندن واژه‌های اصیل زبان بختیاری شده است. بعضاً اختلاط واژه‌ها را به همراه داشته است و زبان مادری کودکان بختیاری نیز تغییر یافته است. 

3- بی‌رغبتی و یا کم رغبتی به تکلم و یا گفت‌و‌گو و یا نگارش کلمات به زبان بختیاری
 
4- نبود رسانه یا شبکه ملی یا محلی جهت آموزش زبان بختیاری در ساعات خاص و نیز نبود نشریه، مجله، روزنامه و... به زبان بختیاری. لذا نگهداشت و ماندن زبان بختیاری در میان این همه عوامل به یک معجزه شبیه است.
 
* سخن آخر خود را با یک ضرب المثل بختیاری بیان کنید؟ 

- اخمت که اگمت EXOMET KE EGOMET «می‌خواهمت که می‌گویمت»

کد مطلب: 6082
Share/Save/Bookmark
نياري بختياري
۱۳۹۱-۰۶-۰۸ ۲۳:۵۲:۴۷
با درود وسپاس به برادر عزيز و همشهري خودم
در رابطه با قومي كه هم اكنون از آن به عنوان بختياري ياد ميكنيد و استدلال جناب عالي كه مبتني بر مدارك و اسنادي است كه در طول تاريخ هويت اين قوم اصيل را به دلايلي كه محرز و آشكار است، در زير خروارها دسيسه و نيرنگ مدفون كرده اند ارائه ي دليل مي نمائيد.
ضمنا" عزيزم اين را بدان و باور داشته باش اين قوم از ابتدا ايلياتي و چادر نشين نبود. حال سرانجامش چه بود و چه شد، خود ميدانيد و به قول خمون بختياريها لاپوشي اكنين و البته براي اثبات اين ادعا راههائي موجود هست.
ولي متاسفانه محققين و مولفين بختياري علاوه بر اينكه در اين راه گام بر نمي دارند، با قلمهاي از خنجر برنده ترشان به جان آن افتاده اند و خود ريشه مي سوزانند و برگ مي آرايند.
و اين هم يك تقديمي به شما
با نام «قوم من»
ستونهاي استوار
قوم من
ريشه در خاك
و رو به آسمان
ايستاده و خاموش
فرياد مي زنند
حنجره ها را
...

نياري بختياري
عباس قنبری عدیوی
۱۳۹۰-۱۲-۱۰ ۱۳:۵۵:۰۲
جناب آقای فروتن از مفاخر جوان و پرکار بختیاری اند؛ ایشان تحقیقات ارزنده ای را در باره ی فرهنگ و فولکلور بختیاری انجام داده اند که ارزش فراوانی دارند.
امیدوارم کارهای جدید و عالی او را دوباره بخوانیم.
کلباسی
۱۳۹۰-۰۵-۳۱ ۱۷:۱۹:۲۲
با سلام، خسته و تشکر فراوان از آژانس خبری بختیاری بخاطر انعکاس نظرهای سازنده.
متاسفانه آنچه ما در ایران کمتر با آن روبرو هستیم نقد و مناظره درست،اصولی و بیطرف است. من به آقای فروتن عزیز باید بگویم که برادرجان کار باید با تخصص همراه باشد، یعنی وقتی ما ادعای انجام کاری را داریم باید علم، مدرک و آگاهی آن را هم داشته باشیم. با احترام باید بگویم که شما همانگونه که خود حضرتعالی مرقوم فرموده اید لیسانس حقوق قضایی و فوق لیسانس علوم کتابداری و اطلاع رسانی دارید. خوب مگر شما زبانشناسی خوانده اید که در باره زبان و زبانشناسی اظهار نظر می کنید. به اعتقاد بنده آنچه که حضرتعالی تا کنون چاپ فرموده اید غیر از «جمع آوری» چیز دیگری نبوده است که این، از هر کس دیگری نیز بر می آمد. حقوق قضایی و کتابداری چه ربطی به زبان و ادبیات دارد. یک زبانشناس باید تئوری های زبانشناسی را بداند، فونتیک بداند، مورفولوژی و اتیمولوژی خوانده باشد و یا حد اقل مثل پدربزرگان ما علم صرف و نحو بلد باشد، اما شما را به زبانشناسی چه کار؟ کسی می تواند دستور زبان بنویسد که زبانشناسی خوانده باشد.
امامی
۱۳۹۰-۰۵-۲۲ ۱۵:۲۶:۰۱
درود بر شما که فرهنگ اقوام را ثبت و در اختیار عموم قرار میدهید.
عبداللهی چهار لنگ
۱۳۹۰-۰۵-۱۹ ۱۹:۴۰:۱۶
هی پیا فریبرز کر بختیاری، کر مرحوم آعلی صالح فروتن خدابیامرز، گپ مال بختیاری. سلام ، دستت درد نکنه
آرمان چارلنگ
۱۳۹۰-۰۵-۱۶ ۱۴:۳۶:۴۹
با درود فراوان به کارکنان سایت ایبنا نیوز در حوزه ادبیات بختیاری گفتکوی پدرام طاهری با فریبرز فروتن ، مباحث تازه ای در حوزه ی ضرفیتهای ادبی مثل و چیستان و زبان بختیاری باز کرد. امید وارم این سلسله گفته گوهای تخصصی ادامه پیدا کند . تشکر فراوان
فریبرزفروتن
۱۳۹۰-۰۵-۱۲ ۲۳:۴۵:۳۵
سلام.خیلی ممنون که این گفتگو را انعکاس دادید.
برادرتان .فریبرزفروتن/هواز.
بردين
۱۳۹۰-۰۵-۱۱ ۱۱:۱۹:۰۷
درود... كر خو مال سي چنسه...
درمورد خط بختياري اقاي مددي كارهايي انجام داده كه البته نياز تحقيق و پژوهش بيشتر ميباشد
هومان طهماسبی بیرگانی
۱۳۹۰-۰۵-۰۹ ۲۱:۵۵:۱۴
با سلام
درود بر دکتر فریبرز فروتن کر مرحوم آعلی صالح فروتن
و درود بر اقای پدرام طاهری بزرگوار که این مصاحبه را با ایشان انجام دادند